Türkiye Cumhuriyeti yasaları kapsamında, iç güvenliğin sağlanması, asayişin korunması veya kaçakçılığın men ve takibi gibi son derece kritik ve tehlikeli görevleri ifa ederken yaralanan, engelli hale gelen (malul olan) veya hayatını kaybeden kamu görevlileri ile onlara yardım eden sivil vatandaşların mağduriyetlerini gidermek amacıyla 2330 Sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanun yürürlüğe konulmuştur. Bu kanun, devletin kendi güvenliği ve kamu düzeni için fedakarlık gösteren bireylere ve onların geride kalan ailelerine karşı sosyal devlet ilkesinin bir gereği olarak üstlendiği korumacı yaklaşımın en temel yasal dayanaklarından biridir. Peki, bu denli önemli bir güvence sağlayan 2330 sayılı kanun kapsamında doğan nakdi tazminat hakkı için süreç nasıl işler ve başvuru nereye yapılır?
Nakdi Tazminat Başvuru Mercileri ve Sürecin İşleyişi
2330 sayılı Kanun kapsamına giren bir olay (çatışma, terör eylemine müdahale, asayiş operasyonunda yaralanma vb.) meydana geldiğinde, tazminat sürecinin kendiliğinden başlaması esastır; ancak uygulamada hak kayıplarının önüne geçmek adına ilgililerin veya vekillerinin süreci yakından takip etmesi ve gerekli başvuruları yapması elzemdir. Başvurunun yapılacağı merci, kişinin görev durumuna ve statüsüne göre değişiklik göstermektedir:
- Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı Personeli İçin: Görevleri sırasında veya görevleri nedeniyle yaralanan yahut şehit olan askeri personelin işlemleri, genellikle bağlı bulundukları kuvvet komutanlıkları veya doğrudan Milli Savunma Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığı bünyesindeki ilgili daire başkanlıkları (Örneğin; Şehit ve Gazi İşlemleri Şube Müdürlükleri) üzerinden yürütülür. Birlik komutanlıkları olay anında "Olay Yeri İnceleme Tutanağı" ve "Kati Hekim Raporu" gibi evrakları tanzim ederek silsile yoluyla üst makamlara ve Nakdi Tazminat Komisyonuna iletir.
- Emniyet Teşkilatı Personeli İçin: Polis memurları, bekçiler veya emniyet müdürlüğü bünyesindeki diğer görevliler için süreç, kişinin bağlı bulunduğu İl Emniyet Müdürlüğü (Personel Şube Müdürlüğü) üzerinden başlatılır. Emniyet Genel Müdürlüğü bünyesinde toplanan evraklar, İçişleri Bakanlığı Nakdi Tazminat Komisyonuna sevk edilir.
- Diğer Kamu Görevlileri (Orman Muhafaza, Gümrük Muhafaza vb.): Kendi kurumlarının il müdürlükleri veya bölge müdürlükleri aracılığıyla, yine ilgili bakanlıkların merkez teşkilatlarında kurulan komisyonlara başvuru süreçleri yürütülür.
- Sivil Vatandaşlar İçin: Güvenlik güçlerine yardım ederken yaralanan veya hayatını kaybeden sivil vatandaşlar (veya mirasçıları), olayın meydana geldiği yerdeki Valilik veya Kaymakamlıklara dilekçe ile başvurmalıdır. Mülki idare amirlikleri, olayın 2330 sayılı yasa kapsamında olup olmadığını kolluk kuvvetleri aracılığıyla araştırır ve evrakları ilgili komisyona gönderir.
Başvuru İçin Gerekli Olan Temel Evraklar
Tazminat dosyasının eksiksiz bir şekilde kurula sevk edilebilmesi için şu belgelerin toplanması şarttır:
- Olay tutanağı (Görev belgesi ve olayın nasıl gerçekleştiğini anlatan detaylı resmi tutanak).
- Yaralanma derecesini, vücuttaki arazı ve maluliyet durumunu gösteren, yetkili tam teşekküllü devlet hastanelerinden alınmış Sağlık Kurulu Raporu.
- Kişi hayatını kaybetmişse otopsi raporu, ölü muayene tutanağı ve veraset ilamı.
- Olayla ilgili adli ve idari soruşturma evrakları.
Komisyon, bu belgeleri inceleyerek olayın 2330 sayılı Kanun kapsamında olup olmadığına karar verir ve kapsamda olduğuna kanaat getirirse, kanunda belirtilen gösterge rakamlarının memur maaş katsayısı ile çarpımı sonucu bulunan tutar üzerinden (yaralanma derecesine göre) nakdi tazminat ödenmesine hükmeder. Komisyon kararı idari bir işlem niteliğindedir.
2330 Sayılı Kanun Kapsamında Dava Açma Süresi Ne Kadardır?
İdare hukuku prensiplerine tabi olan nakdi tazminat süreçlerinde, idarenin (Nakdi Tazminat Komisyonunun veya bağlı bulunulan kurumun) başvuruyu reddetmesi, eksik tazminat ödemesi veya yasal süreler içinde hiç cevap vermemesi (zımni ret) durumlarında yargı yoluna başvurulması gerekmektedir. İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) kuralları çerçevesinde işleyen bu süreçte dava açma süreleri hak düşürücü niteliktedir ve büyük bir titizlikle takip edilmelidir.
İdareye Başvuru Süreci (Ön Şart)
Nakdi tazminat davası (Tam Yargı Davası) açabilmek için öncelikle ilgili idareye başvurulmuş olması esastır. İYUK Madde 13 gereğince, idari eylemlerden hakları ihlal edilenlerin idari dava açmadan önce, bu eylemleri yazılı bildirim üzerine veya başka suretle öğrendikleri tarihten itibaren 1 yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren 5 yıl içinde ilgili idareye başvurarak haklarının yerine getirilmesini istemeleri gereklidir. Ancak, 2330 sayılı Kanun kapsamındaki durumlarda genellikle olay bir idari eylemden ziyade bir kanuni zorunluluktan doğduğu için başvuru, hakkın doğumu (örneğin sağlık kurulu raporunun kesinleşmesi) ile birlikte yapılır.
İdarenin Cevap Verme Süresi ve Zımni Ret
İdareye yapılan nakdi tazminat başvurusuna, ilgili bakanlık veya kurum 30 gün içinde cevap vermek zorundadır. İdare bu 30 günlük süre içerisinde:
- Talebi tamamen reddedebilir.
- Talebi kısmen kabul edip kısmen reddedebilir (eksik tazminat ödemesi).
- Hiç cevap vermeyebilir. 30 günün sonunda idarece bir cevap verilmemişse, talep zımni olarak (örtülü) reddedilmiş sayılır.
İdare Mahkemesinde Dava Açma Süresi (60 Gün Kuralı)
İdarenin talebi açıkça reddettiğini bildiren resmi yazının (tebligatın) başvuru sahibine veya avukatına ulaştığı tarihi izleyen günden itibaren 60 gün içerisinde görevli ve yetkili İdare Mahkemesinde dava açılması gerekmektedir.
Eğer idare 30 gün boyunca hiç cevap vermemişse, 30. günün bittiği tarihte zımni ret gerçekleşmiş olur ve bu tarihten itibaren yine 60 günlük idari dava açma süresi işlemeye başlar.
Yetkili ve Görevli Mahkeme
2330 sayılı kanun kapsamındaki iptal ve tam yargı davalarında görevli mahkeme İdare Mahkemeleridir. Yetkili mahkeme ise genellikle zararı doğuran idari eylem veya işlemin yapıldığı yer mahkemesi yahut davacının ikametgahının bulunduğu yer idare mahkemesi olabilmektedir. Askeri personelin durumunda, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi'nin (AYİM) kapatılmasının ardından bu davalar da sivil idari yargı kollarına (İdare Mahkemelerine) devredilmiştir.
Bu sürelerin kaçırılması, ne kadar haklı olunursa olunsun davanın "süre aşımı" (usul) yönünden reddedilmesine yol açacağından, maluliyet raporunun kesinleşmesi ve idareye başvuru tarihlerinin not edilmesi hayati öneme sahiptir.
Terörle Mücadele Kanunundan Yararlanmak İçin Hangi Şartlar Gereklidir?
Kamuoyunda genellikle "Gazi" veya "Şehit" statüsü olarak bilinen ve kapsamlı haklar sunan sistem, temel olarak 3713 Sayılı Terörle Mücadele Kanunu ve ona atıf yapan 2330 sayılı Kanun üzerinden şekillenmektedir. Bir kamu görevlisinin veya sivil vatandaşın Terörle Mücadele Kanunu'nun (TMK) sağladığı nakdi tazminat, vazife malullüğü aylığı, istihdam hakkı gibi geniş imkanlardan yararlanabilmesi için yasanın aradığı çok spesifik ve kesin şartların bir arada bulunması gerekmektedir.
1. İlliyet Bağı (Nedensellik Bağlantısı) Şartı
Terörle Mücadele Kanunu'ndan yararlanmanın en temel ve en katı şartı illiyet bağıdır. Kişinin uğradığı zararın (yaralanma, sakatlanma, vefat), doğrudan doğruya terör eylemleri ile mücadele kapsamında, bu eylemlerin ortaya çıkarılması, etkisiz hale getirilmesi veya önlenmesi amacıyla yürütülen görevler sırasında ve bu görevlerin bir sonucu olarak meydana gelmiş olması şarttır. Örneğin; terörle mücadele bölgesinde görev yapan bir askerin çatışmada yaralanması doğrudan TMK kapsamındadır. Ancak aynı askerin, terörle müdahale ile ilgisi olmayan standart bir devriye faaliyeti sırasında trafik kazası geçirerek yaralanması (eğer kaza terörist bir saldırı sonucu olmadıysa) genel vazife malullüğü (5510 veya 5434 sayılı kanunlar) ya da sadece 2330 sayılı kanun kapsamında değerlendirilebilir, 3713 sayılı kanunun özel hükümlerinden faydalanamayabilir. Olayın terör eylemi kaynaklı olduğu resmi tutanaklarla kanıtlanmalıdır.
2. Olay Yeri İnceleme ve Adli/İdari Tahkikat Raporları
Talebin kabul edilmesi için söz konusu olayın devletin resmi kayıtlarına terör olayı olarak geçmesi gerekir. Karakol komutanlıkları, emniyet müdürlükleri veya savcılıklar tarafından tutulan olay tutanaklarında, saldırının veya çatışmanın terör örgütü mensuplarınca gerçekleştirildiğinin açıkça belirtilmesi ve bunun adli soruşturmalarla (savcılık iddianameleri, mahkeme kararları) desteklenmesi süreci hızlandırır.
3. Maluliyet (Engellilik) Derecesinin Kesinleşmesi
Terör eylemi sonucu yaralanan kişinin "Gazi" unvanı alarak haklardan yararlanabilmesi için geçici bir yaralanmadan ziyade, kalıcı bir araz (maluliyet) kalması gerekmektedir. Bu durum, Sağlık Bakanlığına bağlı tam teşekküllü devlet hastanelerinden, askeri hastanelerden veya üniversite hastanelerinden alınacak Sağlık Kurulu Raporu ile belgelenmelidir. Bu rapor, Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) bünyesindeki Yüksek Sağlık Kurulu tarafından incelenir. Kurul, kişinin yaralanmasının kalıcı olup olmadığına ve "Vazife Malullüğü" (veya Harp Malullüğü) kapsamında 1'den 6'ya kadar hangi maluliyet derecesine girdiğine karar verir. SGK Yüksek Sağlık Kurulunun kişiyi malul saymaması halinde, bu karara karşı Ankara İdare Mahkemelerinde iptal davası açılması gereklidir.
4. Sivil Vatandaşlar İçin Özel Şartlar
3713 sayılı Kanunun 21. maddesi kapsamında, kamu görevlisi olmayan ancak terör eylemlerine muhatap olan veya terör olaylarını önlemek/bildirmek amacıyla güvenlik güçlerine yardım ederken zarara uğrayan sivil vatandaşlar da kanun kapsamındadır. Sivil vatandaşlar için de zararın doğrudan bir terör eyleminden (canlı bomba saldırısı, mayın patlaması, roketatarlı saldırı vb.) kaynaklandığının idare kurulları (Valilik zarar tespit komisyonları) tarafından tespit ve tescil edilmesi şarttır.
Şehit Ailelerine Tanınan Yasal Ayrıcalıklar
Devlet, terörle mücadelede veya asayişin sağlanmasında hayatını kaybeden kahramanların geride kalan yakınlarını (eş, çocuk, anne ve baba) güvence altına almak için geniş kapsamlı bir sosyal destek sistemi kurmuştur. Bu ayrıcalıklar, yalnızca maddi bir tazminat boyutunda kalmayıp; istihdamdan eğitime, ulaşımdan barınmaya kadar hayatın her alanına dokunan yasal haklardan oluşmaktadır. Şehit ailelerine tanınan başlıca yasal ayrıcalıklar şunlardır:
1. İstihdam (Kamuda İş) Hakkı
Şehit ailelerine tanınan en kritik ve sürdürülebilir desteklerden biri kamuda istihdam hakkıdır. 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu ve ilgili mevzuat uyarınca, şehit ailelerine 2 (iki) adet istihdam hakkı verilmiştir.
- Öncelikli hak sahipleri şehidin eşi ve çocuklarıdır.
- Eğer şehidin eşi ve çocukları yoksa, yahut bu hakkı kullanmak istemezlerse/feragat ederlerse, bu hak şehidin anne, baba veya kardeşlerine geçer. Atama işlemleri Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından yürütülür ve hak sahipleri öğrenim durumlarına uygun kadrolara (memur, hizmetli, işçi vb.) KPSS şartı aranmaksızın atanırlar.
2. Mali Haklar: Şehit Dul ve Yetim Aylığı ile Emekli İkramiyesi
Şehidin vefatının ardından, en yüksek devlet memuru maaşı veya emsali personelin maaşı üzerinden (kanuni göstergelere göre) mirasçılarına aylık bağlanır. SGK tarafından bağlanan bu dul ve yetim aylığı, emsaldeki görevdeki personel maaş artışlarından doğrudan etkilenerek düzenli olarak artar. Ayrıca, şehit olan personelin görevde geçirdiği süreye bakılmaksızın (sanki 30 yıl hizmet etmiş gibi hesaplanarak) yasal varislerine toplu bir emekli ikramiyesi ve Nakdi Tazminat Komisyonu aracılığıyla ciddi miktarlarda nakdi tazminat ödenir.
3. Faizsiz Konut Kredisi Hakkı
Toplu Konut Fonu (TOKİ) veya anlaşmalı kamu bankaları (Ziraat Bankası vb.) aracılığıyla, şehit ailelerinin barınma ihtiyaçlarını karşılamak üzere faizsiz konut kredisi imkanı sunulur. Bu haktan genellikle şehidin eşi, eşi hayatta değilse çocukları, onlar da yoksa anne ve babası faydalanabilir. Kredinin geri ödemesi, hak sahibine bağlanan aylığın dörtte biri (%25'i) oranında kesinti yapılarak uzun yıllara yayılmış şekilde faizsiz olarak tahsil edilir.
4. Eğitimde Öncelik ve Burs İmkânları
Şehit çocuklarının eğitim hayatlarını kesintisiz ve nitelikli sürdürebilmeleri için yasal düzenlemeler mevcuttur:
- Kredi ve Yurtlar Kurumu (KYK) yurtlarında öncelikli barınma ve sınavsız/kurrasız yurt tahsisi hakkı.
- KYK tarafından geri ödemesiz (karşılıksız) yükseköğrenim bursu tahsisi.
- Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlı özel okullarda (vakıf okulları, özel kolejler) %3 oranında ücretsiz okutulma kontenjanından doğrudan yararlanma hakkı.
- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından sağlanan yıllık eğitim/öğrenim yardımları.
5. Ulaşım, Elektrik ve Su İndirimleri
Şehit eşi, çocukları, anne ve babasına Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından "Ücretsiz Seyahat Kartı" verilir. Bu kart ile Türkiye genelindeki şehir içi toplu taşıma araçlarından (belediye otobüsleri, metro, tramvay, TCDD banliyö trenleri) ve şehirlerarası devlet demiryolları ile deniz yolları hatlarından ücretsiz faydalanırlar. Ayrıca, ikamet ettikleri hanelerde tüketilen elektrik ve su faturalarında belediyeler ve ilgili enerji dağıtım şirketlerinin tarifelerine göre %40 ila %50'ye varan oranlarda yasal indirim hakları bulunmaktadır.
6. ÖTV Muafiyetli Araç Alımı (Vergi Ayrıcalıkları)
Şehit ailelerine, Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) Kanunu'nda yapılan değişiklikle bir defaya mahsus olmak üzere sıfır kilometre binek otomobil veya ticari araç alımında ÖTV muafiyeti sağlanmıştır. Bu haktan şehidin eşi veya çocuklarından biri, eğer bunlar yoksa anne veya babasından biri yararlanabilir. Alınan aracın 5 yıl boyunca satılmaması esastır, satılması durumunda başta muaf olunan ÖTV tutarının devlete ödenmesi gerekir.
paylaş
twittle
paylaş
paylaş
