Çalışma hayatı, içerisinde barındırdığı pek çok dinamik ve risk ile birlikte devam etmektedir. Ne kadar güvenlik önlemi alınırsa alınsın, işyerlerinde veya işin yürütümü sırasında istenmeyen kazalar yaşanabilmektedir. "İş kazası geçirdim, haklarım nelerdir?" sorusu, böylesi talihsiz bir olayla karşılaşan her işçinin ve ailesinin aklına gelen ilk, en kritik ve hukuki boyutu en derin olan sorudur. Bir iş kazası yaşandığında, mağdur olan çalışanın bedensel ve ruhsal bütünlüğü zarar görürken, aynı zamanda ciddi bir maddi kayıp tehlikesi de ortaya çıkar. Bu noktada, Türkiye Cumhuriyeti yasaları ve Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) mevzuatı, işçiyi korumaya yönelik son derece kapsamlı ve detaylı haklar silsilesi sunmaktadır. İşçi hakları konusunda bilinçli olmak, yaşanabilecek olası mağduriyetlerin önüne geçilmesinde en önemli kalkandır.
İş kazası sonrasında işçiye tanınan haklar temel olarak iki ana başlık altında incelenebilir: Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından sağlanan haklar ve işverene karşı ileri sürülebilecek hukuki (tazminat) haklar. SGK tarafından sağlanan hakların başında, kazalının tedavi süreci boyunca aldığı "geçici iş göremezlik ödeneği" (halk arasındaki tabiriyle rapor parası) gelmektedir. İşçi, kaza nedeniyle çalışamadığı ve istirahatli olduğu her gün için SGK'dan bu ödeneği alma hakkına sahiptir. Tedavi süreci tamamlandıktan sonra eğer işçide kalıcı bir hasar, yani yasaların tabiriyle "meslekte kazanma gücü kaybı" oluşmuşsa ve bu oran %10 ve üzerinde ise, işçiye hayat boyu ödenecek olan "sürekli iş göremezlik geliri" bağlanır. Bu gelir, işçinin ileride başka bir işte çalışıp çalışmamasına bakılmaksızın ödenmeye devam eder.
Bunun yanı sıra, kaza geçiren sigortalının tüm sağlık yardımları, ameliyat, ilaç, protez ve tedavi giderleri tamamen SGK tarafından karşılanmaktadır. Eğer kaza ne yazık ki ölümle sonuçlanmışsa, geride kalan hak sahiplerine (eş, çocuk, belirli şartları taşıyan anne ve baba) ölüm geliri bağlanır ve cenaze ödeneği verilir. SGK'nın sağladığı bu haklar, kusur oranına bakılmaksızın (işçi %100 kusurlu olsa dahi, kasıt veya ağır kusur halleri istisna olmak üzere) sosyal devlet ilkesi gereği sigortalıya sunulan temel güvencelerdir. Ancak işçinin asıl büyük hukuki mücadelesi ve gerçek zararının karşılandığı yer, işverene karşı açılacak olan tazminat davalarıdır. İş sağlığı ve güvenliği önlemlerini tam olarak almayan, işçisine güvenli bir çalışma ortamı sunmayan işveren, ortaya çıkan bu tablodan maddi ve manevi olarak sorumludur. Bu nedenle, haklarınızı ararken zaman kaybetmemek, kaza anından itibaren delilleri doğru toplamak ve kaza tespit tutanaklarının gerçeğe uygun şekilde tutulduğundan emin olmak hayati önem taşımaktadır. Unutmayın ki, haklarınızı bilmek, size ve ailenize kaza sonrası süreçte güçlü bir hukuki kalkan sağlayacaktır.
İş Kazası Sayılan Durumlar Nelerdir?
Bir olayın hukuki anlamda "iş kazası" olarak nitelendirilebilmesi ve işçinin yukarıda bahsedilen haklardan faydalanabilmesi için 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 13. maddesinde açıkça belirtilen şartlardan en az birini taşıması gerekmektedir. Birçok çalışan, sadece fabrika sınırları içerisinde makine başında yaşanan kazaların iş kazası olduğunu düşünme yanılgısına düşmektedir. Oysa kanun koyucu, işçiyi korumak adına iş kazası kapsamını oldukça geniş tutmuş ve çeşitli varyasyonları güvence altına almıştır. Bir olayın iş kazası sayılabilmesi için temel şart, olayın işçi ile işveren arasındaki iş ilişkisi veya işin yürütümü bağlamında gerçekleşmiş olmasıdır.
Kanuna göre iş kazası sayılan durumlar ve bu durumların detaylı açıklamaları şu şekildedir:
1. Sigortalının İşyerinde Bulunduğu Sırada Meydana Gelen Kazalar: İşçi, işyerinin sınırları içerisindeyken başına gelen her türlü kaza kural olarak iş kazasıdır. Bu durumun işin yapılmasıyla doğrudan ilgili olması bile şart değildir. Örneğin; işçi öğle arasında işyeri bahçesinde dinlenirken kafasına bir cisim düşmesi, işyerinin merdivenlerinden inerken kayıp düşmesi, hatta işyerinde bulunduğu sırada kalp krizi veya beyin kanaması geçirmesi dahi Yargıtay içtihatları doğrultusunda iş kazası olarak kabul edilmektedir. Burada mekân unsuru ön plandadır.
2. İşveren Tarafından Yürütülmekte Olan İş Nedeniyle Meydana Gelen Kazalar: İşçinin asıl işyeri dışında, ancak işverenin talimatı doğrultusunda ve onun işini yaparken geçirdiği kazalardır. Örneğin; bir pazarlama elemanının müşteri ziyareti sırasında kaza geçirmesi, bir kargo çalışanının paket teslimatı esnasında sokakta köpek saldırısına uğraması veya trafik kazası geçirmesi bu kapsama girer. Burada önemli olan husus, eylemin işverenin menfaatine ve onun işinin yürütülmesi amacıyla yapılıyor olmasıdır.
3. Sigortalının İşveren Tarafından Görev ile Başka Bir Yere Gönderilmesi Yüzünden Asıl İşini Yapmaksızın Geçen Zamanlarda Meydana Gelen Kazalar: İşveren, işçiyi asıl görev yeri olan şehirden veya adresten başka bir yere geçici görevlendirme ile gönderebilir. İşçi bu görevlendirme sırasında, doğrudan çalışmadığı dinlenme sürelerinde veya otelde konaklarken bir kaza geçirirse, bu da iş kazasıdır. İşverenin otoritesi ve yönlendirmesi devam ettiği sürece işçi koruma altındadır.
4. Emziren Kadın Sigortalının Çocuğuna Süt Vermek İçin Ayrılan Zamanlarda Meydana Gelen Kazalar: İş Kanunu'na göre kadın işçilerin çocuklarını emzirmeleri için yasal süt izinleri bulunmaktadır. Kadın işçi, bu süt iznini kullanmak üzere işyerinden ayrılıp evine giderken, bebeğini emzirirken veya işe dönerken yolda bir kaza geçirirse, bu durum yasal olarak iş kazası statüsündedir. Bu madde, çalışan anneleri ve bebeklerin sağlığını korumaya yönelik çok önemli bir sosyal güvenlik düzenlemesidir.
5. Sigortalıların İşverence Sağlanan Bir Taşıtla İşin Yapıldığı Yere Gidiş Gelişi Sırasında Meydana Gelen Kazalar (Servis Kazaları): İşçilerin işverenin tahsis ettiği bir personel servisi ile evden işe veya işten eve götürülüp getirilmeleri sırasında yaşanan trafik kazaları net bir şekilde iş kazasıdır. Ancak burada dikkat edilmesi gereken husus, aracın işveren tarafından sağlanmış olmasıdır. İşçinin kendi özel aracıyla veya toplu taşıma (otobüs, metro) ile işe gelirken geçirdiği kazalar, kural olarak iş kazası sayılmaz.
Ayrıca son yıllarda hayatımıza giren "uzaktan çalışma" (home office) modelinde de, işçi evinde işverenin işini ifa ederken (örneğin bilgisayar başında çalışırken elektrik çarpması veya işle ilgili bir ekipmanın yaralaması) meydana gelen olaylar iş kazası sayılmaktadır. Tüm bu durumlar göstermektedir ki; kanun, işçinin bedensel bütünlüğünü işverenin otoritesi altında olduğu veya işin gereği olan her anda koruma altına almıştır.
İş Kazası Tazminatı Nasıl Alınır?
İş kazası geçiren bir işçinin, SGK'nın bağladığı gelirlerin dışında, uğradığı gerçek zararın tam olarak karşılanabilmesi için işverene yönelik maddi ve manevi tazminat davası açma hakkı bulunmaktadır. "İş kazası tazminatı nasıl alınır?" sorusunun yanıtı, birbirine bağlı hukuki, tıbbi ve idari prosedürlerin doğru bir şekilde işletilmesinden geçmektedir. Bu sürecin ilk ve en hayati adımı, olayın resmi kayıtlara "iş kazası" olarak geçmesini sağlamaktır. İşveren, kazayı olayın meydana geldiği tarihten sonraki üç iş günü içerisinde SGK'ya bildirmekle yükümlüdür. Eğer işveren bu bildirimi yapmaz veya olayı sıradan bir hastalık/kaza gibi gösterirse, işçinin bizzat SGK'ya dilekçe ile başvurarak durumu ihbar etmesi ve olayın iş kazası olduğunun tespitini istemesi gerekir. Gerekirse İş Mahkemesinde "iş kazasının tespiti davası" açılmalıdır. SGK müfettişleri olayı inceler ve iş kazası olduğuna karar verirse, tazminat sürecinin kapısı aralanmış olur.
Tazminat sürecinin ikinci büyük adımı, kaza sonucunda işçide oluşan kalıcı hasarın (maluliyetin) resmi olarak belirlenmesidir. Tedavi süreci tamamen bittikten ve hastanın durumu sabitlendikten sonra, SGK'nın yetkilendirdiği tam teşekküllü devlet veya üniversite hastanelerinden bir Sağlık Kurulu Raporu alınır. Bu rapor SGK Sağlık Kurulu tarafından incelenir ve işçinin "Meslekte Kazanma Gücü Kayıp Oranı" yüzdelik (%) bir dilim olarak belirlenir. Bu oran sıfır çıksa bile işçi, kaza anında yaşadığı korku, acı ve elem için manevi tazminat davası açabilir. Ancak maddi tazminat alabilmek için genellikle bir maluliyet oranının veya kazanç kaybının varlığı aranır.
Alınabilecek tazminat türleri temel olarak ikiye ayrılır:
- Maddi Tazminat: İşçinin kaza nedeniyle uğradığı ve ileride uğrayacağı parasal kayıpları kapsar. Tedavi giderleri (SGK'nın karşılamadığı özel harcamalar, bakıcı giderleri), çalışılamayan döneme ait kazanç kayıpları ve en önemlisi "güçten düşme tazminatı" yani sürekli iş göremezlik nedeniyle ileride yaşanacak efor kaybı ve gelir azalmasının aktüeryal (matematiksel) olarak hesaplanmış bedelidir. Eğer kaza ölümle sonuçlanmışsa, vefat eden işçinin maddi desteğinden mahrum kalan aile bireyleri "Destekten Yoksun Kalma Tazminatı" talep edebilirler.
- Manevi Tazminat: İş kazası neticesinde işçinin veya ölüm halinde yakınlarının yaşadığı derin psikolojik sarsıntı, acı, elem ve kederin bir nebze olsun hafifletilmesi amacıyla mahkeme tarafından takdir edilen parasal tutardır. Manevi tazminatın hesaplanmasında kesin bir formül yoktur; mahkeme hâkimi; kazanın oluş şekli, tarafların kusur durumu, maluliyet oranı ve tarafların sosyal ve ekonomik durumlarını göz önünde bulundurarak hakkaniyete uygun bir miktar belirler.
Tazminat miktarını doğrudan etkileyen en önemli unsur ise "Kusur Oranı"dır. İş kazası dosyalarında mutlaka İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) uzmanlarından oluşan bir bilirkişi heyetinden rapor alınır. Bu raporda kaza olayında işverenin ne kadar kusurlu olduğu, işçinin ne kadar kusurlu olduğu (örneğin verilen baretin takılmaması gibi) yüzdelik dilimlerle (örneğin İşveren %70, İşçi %30 kusurlu) tespit edilir. İşverenin ödeyeceği maddi tazminat, kendi kusur oranına göre hesaplanır. Bu hesaplamalar PMF 1931 veya TRH 2010 gibi yaşama tablosu verileri kullanılarak alanında uzman aktüerya bilirkişileri tarafından yapılır.
İş Kazası Tazminatı Nasıl Alınır?
(Sürecin Hukuki İşleyişi, Dava Aşamaları ve Zamanaşımı)
"İş kazası tazminatı nasıl alınır?" sorusunun fiili ve adli boyutuna baktığımızda, karşımıza sıkı şekil şartlarına bağlı bir yargı süreci çıkmaktadır. Haklarınızı SGK nezdinde tescil ettirip maluliyet oranınızı aldıktan sonra, doğrudan mahkemeye gitmeden önce yerine getirilmesi gereken zorunlu bir yasal adım bulunmaktadır: Zorunlu Arabuluculuk. Türkiye'de İş Hukuku davalarında dava şartı olarak getirilen arabuluculuk sistemi gereği, maddi veya manevi tazminat davası açmadan önce işçi (veya avukatı) arabuluculuk bürosuna başvurmak zorundadır. Arabuluculuk görüşmelerinde işveren ve işçi tarafı masaya oturur; anlaşırlarsa süreç mahkemeye taşınmadan hızlıca tazminat ödenerek çözülür. Ancak işveren tazminat ödemeye yanaşmazsa veya teklif edilen rakam işçinin gerçek zararını karşılamaktan çok uzaksa, arabuluculuk faaliyeti "anlaşamama tutanağı" ile sonlandırılır.
Anlaşmazlık tutanağının imzalanmasının ardından, yetkili ve görevli mahkeme olan İş Mahkemesi'nde "İş Kazasından Kaynaklanan Maddi ve Manevi Tazminat Davası" açılır. İş mahkemelerinin bulunmadığı daha küçük ilçelerde ise bu davalara Asliye Hukuk Mahkemeleri, İş Mahkemesi sıfatıyla bakar. Dava açılırken yetkili mahkeme; olayın (kazanın) meydana geldiği yer mahkemesi veya davalı işverenin yerleşim yeri (şirket merkezi) mahkemesidir.
Dava sürecinde ispat yükü ve delillerin toplanması aşaması çok kritiktir. İş kazası avukatı vasıtasıyla yürütülen bu süreçte şu adımlar izlenir:
- Delillerin Sunulması: Olay anını gören tanıkların dinlenmesi, kaza tespit tutanakları, olay yeri fotoğrafları, hastane epikriz raporları ve işyerindeki güvenlik kamerası kayıtları mahkemeye sunulur. İşverenin iş güvenliği eğitimi verip vermediği, koruyucu donanım sağlayıp sağlamadığı bu delillerle ispatlanır.
- Bilirkişi İncelemeleri: Mahkeme dosyayı sırasıyla farklı bilirkişilere gönderir. Önce kusur tespiti için İSG uzmanlarına, ardından (eğer SGK geliri bağlanmışsa bunun rücu edilebilecek peşin sermaye değerinin düşülmesi için) SGK dökümlerinin incelenmesine ve nihayetinde işçinin net zararının kuruşu kuruşuna hesaplanması için Aktüerya (Hesap) bilirkişisine dosya tevdi edilir.
- SGK Ödemelerinin Mahsubu: İş kazası davalarında "mükerrer ödeme yasağı" vardır. Yani işçinin aynı zarar kalemi için hem SGK'dan hem de işverenden çifte ödeme alması engellenir. Bu nedenle SGK'nın işçiye bağladığı sürekli iş göremezlik gelirinin peşin sermaye değeri, işverenin ödeyeceği maddi tazminattan düşülür (mahsup edilir).
Zamanaşımı Süresi: İş kazası geçirenlerin tazminat davası açarken dikkat etmesi gereken en önemli kırmızıçizgi zamanaşımıdır. İş kazalarından kaynaklanan tazminat davalarında Türk Borçlar Kanunu hükümleri gereğince genel zamanaşımı süresi 10 yıldır. Bu süre, kazanın meydana geldiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Ancak, kaza sonucunda oluşan zarar hemen ortaya çıkmamışsa, gelişen ve değişen bir durum (örneğin maluliyet oranının yıllar sonra artması veya tedavinin uzun yıllar sürmesi) söz konusu ise, zamanaşımı süresi maluliyetin kesin olarak tespit edildiği veya gelişen durumun sona erdiği tarihten itibaren başlar. Kaza ölümle sonuçlanmışsa, ceza zamanaşımı süreleri de dikkate alınarak daha uzun süreler söz konusu olabilir.
İş kazası tazminatı alma süreci, kendi içerisinde teknik hesaplamalar, katı usul kuralları ve tıbbi değerlendirmeler barındıran oldukça meşakkatli bir yoldur. Davaların uzun sürebilmesi (ortalama 2 ila 4 yıl) mağdurları yıpratmamalıdır. Hak kaybına uğramamak, eksik veya hatalı hesaplamalarla düşük tazminatlara razı olmamak adına, olayın gerçekleştiği ilk andan itibaren alanında uzman, deneyimli bir iş kazası avukatı ile hukuki süreci yürütmek, işçinin ve ailesinin geleceğini güvence altına almanın en temel anahtarıdır. Haklarınızı aramak bir ayrıcalık değil, yasaların size sunduğu en temel güvencedir.
paylaş
twittle
paylaş
paylaş
