Türkiye Cumhuriyeti'nin bölünmez bütünlüğünü, emniyetini ve asayişini sağlamakla görevli olan Jandarma Genel Komutanlığı personeli, görevlerini icra ederken doğası gereği yüksek risk taşıyan ortamlarda bulunmaktadır. Terörle mücadeleden asayiş operasyonlarına, trafik denetimlerinden arama kurtarma faaliyetlerine kadar son derece geniş ve tehlikeli bir yelpazede hizmet veren jandarma personeli, bu zorlu görevler esnasında yaralanma, sakatlanma veya hastalanma gibi istenmeyen durumlarla karşı karşıya kalabilmektedir. İşte tam bu noktada, Türkiye Cumhuriyeti'nin "Sosyal Hukuk Devleti" olma ilkesinin bir gereği olarak devreye giren en önemli hukuki ve sosyal güvence mekanizmalarından biri Jandarma Vazife Malullüğü kurumudur.
Hukuki bir terim olarak vazife malullüğü; kamu görevlilerinin (bu bağlamda jandarma personelinin), görevlerini ifa ettikleri sırada veya görevlerinden doğan bir sebeple beden veya ruh bütünlüklerini kaybetmeleri, çalışma güçlerinden belirli bir oranda yoksun kalmaları durumunda kendilerine bağlanan statüyü ifade eder. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 47. maddesinde kapsamlı bir şekilde düzenlenen vazife malullüğü, personelin sadece kendi sağlığını kaybetmesi durumunda değil, aynı zamanda hayatını kaybetmesi (şehitlik) durumunda geride kalan hak sahiplerine sunulan hayati bir teminattır.
Normal bir hastalık veya mesai dışı yaşanan ve görevle ilgisi olmayan bir kaza sonucu oluşan "adi malullük" durumundan çok daha farklı olan vazife malullüğü, devletin, kendi emri ve görevi altında sağlığını kaybeden personeline karşı duyduğu minnetin ve sorumluluğun bir yansımasıdır. Bu statünün kazanılması, personele vazife malullüğü aylığı (maaşı) bağlanması, tütün ikramiyesi ödenmesi, faizsiz konut kredisi imkanı, çocuklarına eğitim ve öğretim yardımı, sağlık hizmetlerinde katılım payı muafiyeti ve istihdam hakkı gibi pek çok pozitif ayrıcalığı beraberinde getirir.
Kimler Yararlanabilir?
Jandarma teşkilatı içerisinde vazife malullüğü hakkından yararlanabilecek personel grubu oldukça geniş bir yelpazeyi kapsar. Bu haktan faydalanabilecek olanlar temel olarak şunlardır:
- Subay ve Astsubaylar: Jandarma Genel Komutanlığı bünyesinde muvazzaf veya sözleşmeli olarak görev yapan, emir ve komuta zincirinin belkemiğini oluşturan subay ve astsubay rütbesindeki tüm personel.
- Uzman Jandarmalar ve Uzman Erbaşlar (Uzman Çavuş / Uzman Onbaşı): Özellikle sahada, operasyonel faaliyetlerde, iç güvenlik harekatlarında ve karakol hizmetlerinde aktif olarak görev alan, terörle mücadelede en ön saflarda yer alan uzman personel.
- Sözleşmeli Erbaş ve Erler: Belirli bir sözleşme süresine bağlı olarak jandarma teşkilatında görev yapan, operasyonel birliklerde görev alan personel.
- Yedek Subay ve Yedek Astsubaylar: Askerlik yükümlülüklerini jandarma teşkilatında yedek subay veya yedek astsubay olarak yerine getiren ve bu süreçte görev alan yükümlüler.
- Er ve Erbaşlar: Zorunlu askerlik hizmetini (vatani görevini) Jandarma Genel Komutanlığı bünyesinde yapan ve bu hizmeti ifa ederken görev nedeniyle sakatlanan er ve erbaşlar. (Bu grubun işlemleri genellikle daha farklı spesifik kanun maddeleriyle de desteklenebilmektedir).
- Jandarma ve Sahil Güvenlik Akademisi Öğrencileri: Henüz mesleğe adım atmadan, eğitim-öğretim veya staj ve tatbikatlar esnasında görev ve eğitimin doğasından kaynaklı olarak malul olan öğrenciler.
Burada dikkat edilmesi gereken en kritik husus, kişinin rütbesi veya statüsü ne olursa olsun, meydana gelen sakatlanma veya hastalanma durumunun "jandarma personeli sıfatıyla" ifa edilen bir görevden kaynaklanmış olması gerekliliğidir.
Ayrıca konu ile ilgili olarak “Askerlikte Yaralanma Vazife Malullüğü Sayılır mı?” başlıklı makalemizi de inceleyebilirsiniz.
Jandarma Vazife Malullüğü Şartları Nelerdir?
Bir jandarma personelinin vazife malulü sayılabilmesi ve SGK (Sosyal Güvenlik Kurumu) tarafından kendisine bu statünün verilerek hakların tahsis edilebilmesi için, kanunların ve yönetmeliklerin açıkça belirlediği bazı çok sıkı şartların bir arada bulunması gerekmektedir. Bu şartların eksiksiz bir şekilde gerçekleşmesi ve resmi belgelerle kanıtlanması zorunludur. Jandarma vazife malullüğü şartlarını temel başlıklar altında şu şekilde detaylandırabiliriz:
1. Maluliyet Durumunun Oluşması (Çalışma Gücü Kaybı) İlk ve en temel şart, personelin beden veya ruh sağlığında kalıcı bir hasar oluşmasıdır. Personelin görevini yapmaya engel olacak düzeyde bir sağlık problemi yaşaması şarttır. Bu durum, "TSK, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı Sağlık Yeteneği Yönetmeliği" hükümlerine göre belirlenir. Yetkili tam teşekküllü bir hastaneden alınacak sağlık kurulu raporunda, kişinin rahatsızlığı nedeniyle "Jandarma Genel Komutanlığında Görev Yapamaz", "Sınıfı Görevini Yapamaz" veya belirli durumlarda "TSK'da Görev Yapamaz" şeklinde kesin ve nihai bir kararın bulunması gerekmektedir. Geçici iş göremezlik veya tedavi ile düzelebilecek hastalıklar vazife malullüğü kapsamında değerlendirilmez.
2. Olayın Görev Esnasında veya Görev Nedeniyle Meydana Gelmesi Sakatlanmaya, yaralanmaya veya hastalanmaya yol açan olayın bizzat görevin ifası sırasında gerçekleşmiş olması gerekir. 5510 Sayılı Kanun bu durumu çok geniş bir perspektifle ele alır:
- Kişi, fiilen görevi başında bulunduğu bir sırada (örneğin devriye atarken, operasyondayken, nöbet tutarken) yaralanmış olmalıdır.
- Kişi, kurumun verdiği bir başka işi yapmak üzere görevlendirilmişse, bu görevi yerine getirirken kaza geçirmesi de bu kapsama girer.
- Personel, kurum tarafından sağlanan bir taşıtla (örneğin askeri araçla, ring aracıyla, personeli taşıyan resmi otobüsle) işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında kaza geçirirse yine vazife malulü sayılır.
- Sadece silahlı çatışma veya kaza değil; mesleğin doğasından ve çalışma şartlarından kaynaklanan, zamanla ortaya çıkan "meslek hastalıkları" da bu görev nedeni şartını karşılayabilir.
3. İlliyet Bağı (Nedensellik Bağı) Şartı Vazife malullüğünün belki de en can alıcı ve hukuki uyuşmazlıklara en çok konu olan şartı illiyet bağıdır. İlliyet bağı, personelde meydana gelen hastalık veya yaralanma ile personelin ifa ettiği "vazife" arasında mantıksal ve bilimsel bir sebep-sonuç ilişkisinin bulunması demektir. Yani personel şu soruyu olumlu yanıtlatabilmelidir: "Bu hastalık veya sakatlık, sırf bu görevi yaptığı için mi başına geldi?" Örneğin; hafta sonu izninde sivil aracıyla ailesini ziyarete giderken trafik kazası geçiren bir jandarma personeli adi malul olabilir ancak görevle bir bağı olmadığı için vazife malulü olamaz. Buna karşın, emniyet kemeri takılı bir şekilde resmi devriye aracıyla seyir halindeyken bir aracın çarpması sonucu felç kalan jandarma personeli tartışmasız bir şekilde vazife malulüdür.
4. Olayda Kişinin Ağır Kusurunun veya Kasıtlı Hareketinin Bulunmaması 5510 sayılı kanun, vazife malullüğü statüsünün verilmesi için olayın meydana gelmesinde personelin durumunu da inceler. Eğer olay, personelin bizzat kendi kasten işlediği bir suçtan, bilerek ve isteyerek kendi sağlığına zarar vermesinden (örneğin kasıtlı olarak kendini vurması/yaralaması), sarhoşluktan veya uyuşturucu madde kullanımından kaynaklanmışsa, diğer tüm şartlar sağlansa dahi vazife malullüğü hükümleri uygulanmaz. Bu tür durumlar kurum tarafından yapılan idari tahkikatlarla tespit edilir.
Jandarma Vazife Malullüğü Başvurusu Nasıl Yapılır?
Vazife malullüğü süreci, kendiliğinden işleyen bir süreç olmaktan ziyade, bürokratik aşamaları olan, sıkı takip gerektiren, evrak odaklı idari bir süreçtir. Doğru evrakların, doğru makamlara, yasal süreleri içerisinde sunulması hak kaybı yaşanmaması adına kritik bir öneme sahiptir. Jandarma vazife malullüğü başvurusu süreci genel hatlarıyla şu şekilde ilerlemektedir:
Adım 1: Olayın Belgelenmesi ve İdari Tahkikat Sürecin ilk ve en önemli adımı olay anında atılır. Olayın meydana geldiği anda bir "Olay Yeri İnceleme Tutanağı" ve "Kaza/Olay Tutanağı" tutulması hayati önem taşır. Birlik komutanlığı tarafından derhal bir İdari Tahkikat (Soruşturma) başlatılır. Bu soruşturmanın amacı, olayın nasıl gerçekleştiğini, personelin o an görevli olup olmadığını, emirlere riayet edip etmediğini ve kusur durumunu tespit etmektir. İdari tahkikat raporu, ileride SGK'nın kararına temel teşkil edecek en mühim belgelerin başında gelir.
Adım 2: Tıbbi Tedavi ve Sağlık Kurulu Raporunun Alınması Yaralanan veya hastalanan personelin tedavisi yetkili hastanelerde yapılır. Tedavi süreci tamamlandıktan veya rahatsızlığın kalıcı bir sekel (hasar) bıraktığı kesinleştikten sonra, personelin yetkili bir devlet veya üniversite hastanesinin (Hakem Hastane sıfatı taşıyan Sağlık Bakanlığı hastaneleri) Sağlık Kuruluna sevk edilmesi gerekir. Kurul, personeli detaylıca muayene eder ve tüm branş hekimlerinin onayıyla bir "Sağlık Kurulu Raporu" düzenler. Bu raporda, sakatlığın niteliği, derecesi ve "Jandarma Genel Komutanlığında Görev Yapamaz" veya benzeri bir kati karar belirtilmelidir.
Adım 3: Birlik Tarafından Maluliyet Dosyasının Hazırlanması Personelin görev yaptığı birlik (veya şube), başvuru için kapsamlı bir dosya hazırlar. Bu dosyada şunlar bulunmalıdır:
- Personelin kendi talep dilekçesi,
- Kesin kararlı Sağlık Kurulu Raporunun aslı veya onaylı sureti,
- Tedavi gördüğü süreçlere ait tüm epikriz (çıkış özeti) raporları, ameliyat notları ve film/tetkik sonuçları,
- Olay anına ait Kaza/Olay tutanakları,
- İdari Tahkikat Raporu ve varsa Adli Soruşturma belgeleri (Savcılık iddianamesi, mahkeme kararı vb.),
- Olay anında personelin görevli olduğunu kanıtlayan Görevlendirme Belgesi / Nöbet Çizelgesi,
- Kıta Anket Formu ve Sıhhi İzin belgeleri.
Adım 4: SGK'ya Resmi Başvuru Hazırlanan bu dosya, Jandarma Genel Komutanlığı'nın ilgili personel başkanlıkları üzerinden, tüm kamu görevlilerinin maluliyet işlemlerini yürütmekle yetkili olan Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) Kamu Görevlileri Emeklilik Daire Başkanlığı'na gönderilir. Ayrıca personel, bağlı bulunduğu kurumdan bağımsız olarak, şahsen veya yasal vekili (avukatı) aracılığıyla da SGK'ya doğrudan dilekçe ile başvuruda bulunabilir. Ancak uygulamanın sağlıklı yürümesi açısından silsile yoluyla kurum üzerinden giden dosyalar daha entegredir.
Başvuru sonrası dosya, SGK bünyesindeki "Sağlık Kurulu" tarafından incelenir. Bu kurul, dosyayı sadece evrak üzerinden tıbbi ve hukuki olarak değerlendirir. Karar olumlu çıkarsa personele vazife malullüğü statüsü verilir, derece/kademe ve maluliyet oranına göre vazife malullüğü aylığı bağlanır.
Jandarma Vazife Malullüğü Reddedilirse Ne Yapılır?
Uygulamada sıklıkla karşılaşılan durumlardan biri de, tüm şartların var olduğuna inanılmasına rağmen, Sosyal Güvenlik Kurumu'nun (SGK) yaptığı inceleme sonucunda vazife malullüğü başvurusunun reddedilmesidir. SGK genellikle; "hastalık ile görev arasında illiyet bağı kurulamadığı", "maluliyet oranının yeterli seviyede olmadığı" veya "rahatsızlığın mesleğe girmeden önce var olduğu (doğuştan/bünyesel)" gibi gerekçelerle başvuruları reddedebilmektedir. Ancak SGK'nın ret kararı sürecin sonu değildir; hukuki hak arama hürriyeti kapsamında izlenmesi gereken oldukça güçlü ve etkili yollar mevcuttur.
1. SGK Yüksek Sağlık Kuruluna İtiraz (İdari Aşama) SGK Sağlık Kurulu'nun verdiği ret kararına karşı, kararın tebliğ edildiği tarihten itibaren yasal süreler içerisinde kuruma idari bir itirazda bulunulabilir. Bu itiraz, SGK'nın daha üst bir inceleme mercii olan Yüksek Sağlık Kurulu'na yapılır. İtiraz dilekçesinde, ret gerekçesinin neden yersiz olduğu, tıbbi veriler ve yeni alınmış özel/devlet hastanesi raporları ile desteklenerek açıklanmalıdır. Yüksek Sağlık Kurulu'nun vereceği karar, kurum açısından nihai karar niteliğindedir.
2. İdare Mahkemesinde İptal Davası Açılması (Yargısal Aşama) İdari itirazın reddedilmesi veya doğrudan ilk ret kararı üzerine, idari yargı yoluna başvurulması zorunlu hale gelir. Kararın tebliğinden itibaren 60 gün içerisinde, SGK'nın bulunduğu yer (genellikle Ankara) İdare Mahkemesinde "İptal Davası" açılmalıdır. Bu davanın konusu; "SGK Kamu Görevlileri Emeklilik Daire Başkanlığı'nın vazife malullüğü talebini reddeden işleminin iptali" talebidir.
İdare Mahkemesi süreci, son derece teknik ve uzmanlık gerektiren bir süreçtir. Mahkeme, dosyayı incelediğinde tıbbi bir ihtilaf olduğunu göreceği için, konuyu Türkiye'nin en üst düzey bilirkişi kurumu olan Adli Tıp Kurumu'na (ilgili ihtisas kuruluna) veya Üniversite Hastanelerinin oluşturduğu bağımsız hakem kurullarına gönderir.
3. Bilirkişi ve Adli Tıp Süreci Davanın seyrini değiştiren en önemli aşama bilirkişi incelemesidir. İdare Mahkemesi hakimleri hukukçudur, tıbbi uzmanlık gerektiren konularda doğrudan karar veremezler. Bu nedenle dosya Adli Tıp Kurumu'na gider. Adli Tıp Kurumu, jandarma personelinin tıbbi dosyalarını, kaza tutanaklarını, idari tahkikatları detaylıca inceler ve şu sorulara cevap arayan bir rapor hazırlar: Kişinin rahatsızlığı nedir? Bu rahatsızlık çalışma gücünü ne kadar etkilemiştir? Bu rahatsızlık ile yaptığı askeri/güvenlik görevi arasında tıbben illiyet bağı var mıdır? Adli Tıp Kurumu'ndan gelecek rapor "illiyet bağı vardır" yönündeyse, İdare Mahkemesi büyük oranda bu rapora dayanarak SGK'nın ret işlemini iptal eder ve kişiye vazife malullüğü hakkının verilmesine hükmeder.
4. Tam Yargı (Tazminat) Davaları Hakkında Bilinmesi Gerekenler Vazife malulü olan veya başvuru sürecinde olan jandarma personelinin unutmaması gereken bir diğer önemli hukuki boyut ise tazminat hakkıdır. Vazife malullüğü maaşı bir sosyal güvenlik hakkıdır. Ancak kaza veya olayda idarenin (İçişleri Bakanlığı / Jandarma Genel Komutanlığı) bir hizmet kusuru (örneğin zırhsız araç tahsisi, eksik mühimmat, hatalı emir, yeterli güvenlik önleminin alınmaması vb.) veya kusursuz sorumluluğu varsa, personel SGK sürecinden bağımsız olarak idareye karşı maddi ve manevi tazminat davası (Tam Yargı Davası) açma hakkına sahiptir. (Geçmişte Askeri Yüksek İdare Mahkemesi - AYİM'de görülen bu davalar, günümüzde sivil İdare Mahkemelerinde görülmektedir).
Jandarma vazife malullüğü süreci, zorlu ve yıpratıcı olabilen idari ve hukuki bir maratondur. Özellikle SGK'dan gelen ret kararları sonrasında sürecin, askeri idare hukuku alanında uzman, emsal Danıştay ve İdare Mahkemesi kararlarına hakim, tıbbi terimleri ve yönetmelikleri okuyabilen profesyonel bir idare avukatı eşliğinde yürütülmesi, yıllarca sürecek hak kayıplarının önüne geçilmesi adına kritik bir öneme sahiptir. Personel, devletine olan hizmetinin bir nişanesi olan bu hakkı, yasal sınırlar ve hukuki argümanlar çerçevesinde sonuna kadar aramalıdır.
paylaş
twittle
paylaş
paylaş
