Vatanın bölünmez bütünlüğü, toplumun huzuru ve güvenliği uğruna canlarını feda eden şehitlerimizin geride bıraktıkları aileleri, devletin ve milletin en kutsal emanetleridir. Bir yakını kaybetmenin, hele ki bu kaybın bir kamu görevi ifa edilirken veya terör olayları neticesinde yaşanmasının getirdiği acı tarifsizdir. Devlet, anayasal bir yükümlülük olarak "sosyal devlet" ilkesi gereği, şehit yakınlarının maddi ve manevi olarak yanında olmak, onların yaşam standartlarını korumak ve acılarını bir nebze olsun hafifletmekle mükelleftir. Bu anayasal güvence, çeşitli kanunlarla somutlaştırılmış haklar bütününü oluşturur. Ancak bazen idari işlemlerin eksik tesis edilmesi, hakların zamanında teslim edilmemesi veya tazminat miktarlarının yetersiz kalması gibi durumlarda, şehit ailelerinin hukuki yollara başvurma, yani dava açma hakkı doğmaktadır.
Şehit ailelerinin açabileceği davalar temel olarak idare hukukunu, sosyal güvenlik hukukunu ve özel hukuku ilgilendiren çok boyutlu bir yapıya sahiptir. Bu davaların en temel amacı, devletin kusurlu veya kusursuz sorumluluğu kapsamında doğan zararların tazmin edilmesi ve kanunlarla tanınan hakların eksiksiz bir biçimde kullandırılmasını sağlamaktır. Şehit yakınlarının açabileceği başlıca davaları şu şekilde detaylandırabiliriz:
1. İdareye Karşı Açılan Tam Yargı Davaları (Maddi ve Manevi Tazminat) Şehit ailelerinin en sık başvurduğu hukuki yolların başında, idare mahkemelerinde açılan tam yargı davaları gelmektedir. İdare hukuku prensiplerine göre devlet, yürüttüğü hizmetin kusurlu işlemesi (hizmet kusuru) veya ortada hiçbir kusuru olmasa dahi "sosyal risk ilkesi" ve "kusursuz sorumluluk" ilkeleri gereğince, meydana gelen zararları tazmin etmekle yükümlüdür.
- Maddi Tazminat (Destekten Yoksun Kalma Tazminatı): Şehidin vefatı ile birlikte, onun hayattayken maddi destek sağladığı veya gelecekte destek sağlaması muhtemel olan kişiler (eş, çocuklar, anne ve baba) destekten yoksun kalma tazminatı talep edebilirler. Bu tazminat kalemi, bir zenginleşme aracı değil, şehidin vefatı nedeniyle ailenin düşeceği ekonomik sıkıntıyı dengeleme amacı taşır. Tazminat hesaplanırken şehidin maaşı, yaşı, kalan muhtemel ömrü, eşinin ve çocuklarının durumu gibi birçok aktüeryal veri dikkate alınır. Danıştay içtihatları doğrultusunda, idare tarafından bağlanan aylıkların (dul ve yetim aylıkları gibi) bu tazminattan indirilmemesi gerektiği genel bir kural olarak uygulanmaktadır.
- Manevi Tazminat: Şehidin kaybından dolayı aile bireylerinin yaşadığı derin acı, üzüntü, elem ve ıstırabın hukuken telafi edilmeye çalışılmasıdır. Manevi tazminatın miktarı, yaşanan acının büyüklüğüne, olayın oluş şekline ve idarenin ağır hizmet kusurunun bulunup bulunmadığına göre mahkeme hakimi tarafından takdir edilir. Türk hukuku sisteminde manevi tazminat bir ceza aracı olmasa da, idarenin eylem ve işlemlerindeki hukuka aykırılığın ağırlığına göre mağdurun acısını dindirecek tatmin edici bir miktar olarak belirlenmelidir.
İdari Başvuru Şartı ve Hak Düşürücü Süreler: İdari yargıda tam yargı davası açılmadan önce, zararın ve eylemin öğrenildiği tarihten itibaren en geç 1 yıl ve her halükarda eylem tarihinden itibaren 5 yıl içinde ilgili idareye (İçişleri Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı vb.) yazılı olarak tazminat talebiyle başvurulması zorunludur (İYUK Madde 13). İdarenin bu talebi reddetmesi veya yasal süre içinde sessiz kalarak zımnen reddetmesi üzerine, ret kararının tebliğinden veya zımni ret süresinin dolmasından itibaren 60 gün içinde İdare Mahkemesinde dava açılması gerekmektedir. Sürelerin kaçırılması, hak kaybına yol açacağından bu süreçte hukuki destek almak hayati önem taşır.
2. Şehitlik Statüsünün Tespiti ve Verilmemesi İşlemine Karşı İptal Davaları Bazen kamu görevlileri görevleri başındayken veya sivil vatandaşlar terör olaylarında hayatlarını kaybetmelerine rağmen, olay ile görev/terör eylemi arasındaki illiyet bağı (nedensellik) idare tarafından kurulamayabilir ve "şehitlik statüsü" verilmesi talebi reddedilebilir. Bu durumda, aileler idarenin ret işleminin iptali için İdare Mahkemelerinde iptal davası açabilirler. Bu davalarda olayın oluş şekli, görev emirleri, otopsi raporları ve tanık beyanları mahkemece titizlikle incelenerek, kişinin vazife malulü veya şehit sayılıp sayılamayacağına karar verilir.
3. Sosyal Güvenlik Kurumu'na (SGK) Karşı Açılan Davalar Şehit ailelerine kanunlar gereği bağlanması gereken dul ve yetim aylıkları, maluliyet aylıkları veya emekli ikramiyelerinin eksik hesaplanması, hiç bağlanmaması veya sonradan kesilmesi gibi durumlarda, uyuşmazlığın çözüm yeri genellikle İş Mahkemeleridir (bazı durumlarda statüye göre İdare Mahkemeleri görevli olabilir). Aileler, SGK'nın hatalı işlemlerinin iptali ve ödenmeyen hak edişlerin yasal faiziyle birlikte tahsili amacıyla tespit ve alacak davaları açabilirler.
4. Teröristlere ve Şahsi Kusuru Bulunanlara Karşı Açılan Özel Hukuk Davaları Şehit aileleri, sadece devlete karşı değil, aynı zamanda olayın faili olan teröristlere veya olayda açıkça kastı/ağır şahsi kusuru bulunan üçüncü kişilere karşı da Asliye Hukuk Mahkemelerinde "haksız fiil" hükümlerine dayanarak maddi ve manevi tazminat davası açma hakkına sahiptir. Ancak uygulamada, terör faillerinin genellikle tespit edilememesi, ölü ele geçirilmesi veya tazminatı ödeyecek malvarlıklarının bulunmaması nedeniyle bu yola nadiren başvurulmakta, daha çok devletin kusursuz sorumluluğu üzerinden idari yargı yoluna gidilmektedir.
Ayrıc konu ile ilgili olarak "Terörle Mücadele Tazminatı Nasıl Alınır? Adım Adım Rehber" başlıklı makalemizi de inceleyebilirsiniz.
Şehit Yakınlarının Hakları Hangi Kanunlarla Korunur?
Şehit yakınlarının hakları, tek bir kanun metni ile değil, anayasal temele dayanan ve farklı ihtiyaçları karşılayan geniş bir yasal mevzuat havuzu ile korunmaktadır. Bu hakların en tepesinde Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 61. Maddesi yer alır. İlgili maddede "Devlet, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleriyle, malûl ve gazileri korur ve toplumda kendilerine yaraşır bir hayat seviyesi sağlar." hükmü amirdir. Bu anayasal direktif doğrultusunda, yasama organı şehit ailelerinin barınma, istihdam, eğitim, sağlık ve ekonomik güvenlik ihtiyaçlarını karşılamak üzere çeşitli kanunlar ihdas etmiştir.
Şehit ailelerinin haklarını düzenleyen ve şekillendiren temel hukuki metinler şunlardır:
- 5434 Sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunu: Özellikle kamu görevlisi olan asker, polis ve diğer memurların "vazife malullüğü" ve "şehitlik" durumlarında ailelerine bağlanacak dul ve yetim aylıklarının, tütün ikramiyelerinin ve diğer sosyal güvenlik haklarının temelini oluşturur.
- 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu: Norm birliği sağlamak amacıyla çıkarılan bu kanunun 47. maddesi ve geçici maddeleri, vazife malullüğü ve şehitlik durumlarında aylık bağlanma şartlarını düzenler.
- 2330 Sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanun: Genel asayiş ve güvenliği sağlarken şehit olan kamu görevlileri ve sivillere ödenecek tazminatları düzenler.
- 3713 Sayılı Terörle Mücadele Kanunu: Doğrudan terör eylemleri nedeniyle şehit olanların ailelerine yönelik en geniş kapsamlı sosyal ve ekonomik hakları barındıran özel kanundur.
- 7153 Sayılı Çevre Kanunu ve Diğer İlgili Mevzuatlar: Su, elektrik indirimleri, ücretsiz seyahat hakkı gibi spesifik sosyal kolaylıkları düzenleyen çeşitli kanunlar ve yönetmelikler mevcuttur.
Bu kanunlar, şehitliğin türüne (harp şehidi, vazife şehidi, terör mağduru şehit) ve kişinin statüsüne (asker, polis, sivil memur, sivil vatandaş) göre farklı hak kategorileri ve ödeme kalemleri öngörmektedir. İdarenin bu kanunları uygularken yapacağı her türlü işlem, yargı denetimine tabidir.
2330 Sayılı Kanun Hakkında Bilmeniz Gerekenler
2330 Sayılı "Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanun", Türkiye'de iç güvenliğin, asayişin sağlanması ve korunması amacıyla görev yaparken hayatını kaybedenlerin ailelerini koruma altına alan son derece kritik bir hukuki metindir. 1980 yılında kabul edilen bu kanun, sadece Türk Silahlı Kuvvetleri mensuplarını veya Emniyet Teşkilatını değil, barışta ve savaşta, asayişi korumak, kaçakçılığı men ve takip etmek, güvenliği sağlamakla görevli tüm kamu personelini (jandarma, gümrük muhafaza memurları, orman muhafaza memurları, sahil güvenlik personeli vb.) kapsar. Hatta, güvenliği sağlayan kolluk kuvvetlerine kendi iradesiyle veya talep üzerine yardım ederken hayatını kaybeden sivil vatandaşlar da (Örneğin, polise yardım ederken vurulan bir vatandaş) bu kanun kapsamında değerlendirilir ve ailelerine aynı haklar tanınır.
Nakdi Tazminatın Hesaplanması ve Ödenmesi: 2330 sayılı kanunun en bilinen özelliği, olay tarihinde bir defaya mahsus olmak üzere ve hızla ödenmesi öngörülen "Nakdi Tazminat"tır. Şehit ailelerine ödenecek nakdi tazminat miktarı, sabit bir rakam olmayıp, kanunda belirlenen gösterge rakamlarının (örneğin şehitler için 100.000 gösterge rakamı gibi) olay tarihindeki memur aylık katsayısı ile çarpılması suretiyle hesaplanır. Bu hesaplama yöntemi, tazminatın enflasyon karşısında erimesini önlemek ve güncel ekonomik koşullara uyum sağlamasını temin etmek amacıyla getirilmiştir.
Bu nakdi tazminat, şehidin yasal mirasçılarına veraset ilamındaki payları oranında değil, özel kanuni düzenlemeler (Sosyal Güvenlik mevzuatı pay oranları vb.) çerçevesinde paylaştırılarak ödenir. Tazminatın verilmesi için öncelikle olayın gerçekleştiği il veya kurumlarda kurulan "Nakdi Tazminat Komisyonları"nın olayın 2330 sayılı kanun kapsamında olduğuna dair karar vermesi gerekir. Komisyonun vereceği ret veya eksik ödeme kararları idari bir işlemdir ve yukarıda bahsettiğimiz üzere İdare Mahkemelerinde iptal davasına konu edilebilir.
Aylık Bağlanması: Kanun sadece peşin bir tazminat ödemekle kalmaz, aynı zamanda şehidin eşine, çocuklarına ve belirli şartları taşıması halinde anne-babasına, kendi kurumlarının (SGK) mevzuatına göre en yüksek dereceden vazife malullüğü aylığı (dul ve yetim aylığı) bağlanmasını hükme bağlar.
Önemli Bir Hukuki Detay: 2330 sayılı Kanun uyarınca ödenen Nakdi Tazminat, niteliği itibariyle maddi bir tazminattır. Dolayısıyla, devlet tarafından ödenen bu nakdi tazminat, şehit ailesinin daha sonra İdare Mahkemesinde açacağı Tam Yargı davasındaki maddi tazminat (destekten yoksun kalma) kaleminden mahsup edilir (indirilir). Ancak, 2330 sayılı kanun manevi acıları karşılayan bir düzenleme içermediğinden, ödenen bu nakdi tazminat, açılacak bir davada talep edilecek manevi tazminattan kesinlikle mahsup edilemez. Aileler, 2330'dan yararlanmış olsalar dahi manevi tazminat davası açma haklarını saklı tutarlar.
3713 Sayılı Kanun Hakkında Bilmeniz Gerekenler
3713 Sayılı Terörle Mücadele Kanunu (TMK), özellikle Türkiye'nin uzun yıllardır mücadele ettiği terör gerçeği göz önüne alınarak, terör eylemleri nedeniyle şehit olanların yakınlarına en geniş ve en pozitif ayrımcılık içeren hakları tanıyan özel nitelikli bir yasadır. Bu kanun, 2330 sayılı kanundan farklı olarak genel asayiş olaylarını değil, doğrudan terör eylemlerini, terörle mücadeleyi ve bu yolda meydana gelen olayları hedef alır. Kapsamı sadece güvenlik güçleri ile sınırlı olmayıp, terör olaylarında hayatını kaybeden kamu personeli (öğretmenler, doktorlar, kaymakamlar) ile terör mağduru olan sivil vatandaşların ailelerini de koruma şemsiyesi altına alır.
3713 Sayılı Kanun ve ilgili mevzuat uyarınca şehit ailelerine tanınan temel ekonomik ve sosyal haklar şunlardır:
1. Kamuda İstihdam (İş) Hakkı: Şehit ailelerine sunulan en önemli sosyal destek mekanizmalarından biri istihdam hakkıdır. Terör eylemleri nedeniyle şehit olan kamu görevlileri ile erbaş ve erlerin ailelerinden 2 kişiye kamuda sınavsız istihdam hakkı tanınır. (Sivil terör şehitlerinin ailelerine ise 1 kişilik istihdam hakkı verilir). İstihdam hakkının kullanımında kanuni bir sıralama vardır: Öncelikle eş veya çocuklardan birisi, ikinci hak olarak yine eş/çocuklardan diğeri bu hakkı kullanır. Eğer şehidin eşi veya çocuğu yoksa ya da bu hakkı kullanmak istemezlerse, hak şehidin anne, baba veya kardeşlerine devredilir. İstihdam başvuruları Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı aracılığıyla yürütülür ve atamalar kura yöntemiyle kamu kurumlarına yapılır.
2. Faizsiz Konut Kredisi Hakkı: Şehit ailelerinin barınma ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla, Toplu Konut İdaresi (TOKİ) nezdinde özel kontenjanlar ayrılmasının yanı sıra, bir defaya mahsus olmak üzere Ziraat Bankası aracılığıyla faizsiz konut kredisi tahsis edilir. Kredinin geri ödemesi, hak sahibine bağlanan şehitlik (dul/yetim) aylığının %25'i oranında kesintiler yapılarak taksitlendirilir. Bu durum, ailenin kira veya yüksek faiz yükü altında ezilmeden ev sahibi olmasını sağlar.
3. Eğitim ve Öğretim Yardımları: Şehit çocuklarının eğitim hayatlarının aksamaması devletin en büyük önceliklerinden biridir. Bu kapsamda, ilköğretimden yükseköğrenime kadar her eğitim-öğretim yılı başında nakdi eğitim yardımı yapılır. Ayrıca şehit çocukları, Yükseköğrenim Kredi ve Yurtlar Kurumu (KYK) yurtlarından ücretsiz yararlanma, okudukları üniversitelerde katkı payı (harç) ödememe ve KYK'dan geri ödemesiz burs alma hakkına sahiptirler. İlköğretim ve ortaöğretimde ise özel okullarda kanunla belirlenen %3 oranındaki ücretsiz eğitim kontenjanlarında öncelik hakkına sahiptirler.
4. Ücretsiz Seyahat ve İndirim Hakları: Şehitlerin eşleri, evli olmayan ve 25 yaşını doldurmamış çocukları ile anne ve babalarına, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından "Ücretsiz Seyahat Kartı" verilir. Bu kart ile devlet demiryolları, deniz yolları ve belediyelere ait tüm şehir içi toplu taşıma araçlarından ömür boyu ücretsiz yararlanırlar. Ayrıca ikamet ettikleri konutlardaki elektrik ve su faturalarında yasal oranlarda indirim uygulanır.
3713 Sayılı Kanun kapsamındaki haklardan yararlanabilmek için öncelikle kişinin olayının yetkili kurumlar (Örneğin; Sosyal Güvenlik Kurumu Vazife Malullüğü Tespit Kurulu) tarafından bu kanun kapsamında değerlendirilmesi şarttır. Terör olayında hayatını kaybeden bir sivilin veya kamu görevlisinin ailesinin, kurumların bu statüyü reddetmesi halinde İdare Mahkemelerinde dava açarak "Terör Mağdurluğu/Şehitlik Statüsünün Tespiti"ni talep etme hakkı her zaman mevcuttur. Bu kanun, devletin terörün yıkıcı etkilerini sosyal bir risk olarak tamamen üstlendiğinin ve mağdur olan vatandaşlarını yalnız bırakmadığının en büyük yasal teminatıdır.
paylaş
twittle
paylaş
paylaş
