Vatani görevini ifa ederken veya profesyonel askerlik mesleğini icra ederken şehitlik mertebesine ulaşan güvenlik güçlerimizin yakınları, idare hukukunun temel prensipleri çerçevesinde devlete karşı manevi tazminat davası açma ve bu tazminatı alma hakkına kesinlikle sahiptir. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 125. maddesinde yer alan "İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür." hükmü, bu hakkın en temel anayasal dayanağıdır.
Manevi tazminat, kişinin malvarlığında meydana gelen bir eksilmeyi değil; yaşanan ölüm, yaralanma veya haksız fiil neticesinde duyulan acı, elem, keder ve psikolojik çöküntüyü bir ölçüde gidermeyi amaçlayan hukuki bir kurumdur. Şehit asker yakınlarının bu tazminatı alabilmesi, idare hukukunda yer alan iki temel sorumluluk ilkesine dayanmaktadır:
- Hizmet Kusuru İlkesi: Eğer askerin şehit olmasında idarenin (Milli Savunma Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı veya Jandarma Genel Komutanlığı gibi kurumların) bir organizasyon eksikliği, ihmali, araç-gereç yetersizliği veya yanlış istihbarat gibi bir kusuru varsa, idare "hizmet kusuru" ilkesi gereğince tazminat ödemekle yükümlüdür. Örneğin; zırhlı olması gereken bir araç yerine korumasız bir araçla sevkiyat yapılması ve bu sevkiyat sırasında yaşanan bir saldırı sonucu şehadet olayının gerçekleşmesi, idarenin hizmet kusurunu doğurur.
- Kusursuz Sorumluluk (Sosyal Risk) İlkesi: İdarenin hiçbir kusuru, ihmali veya hatası olmasa dahi, terörle mücadele gibi devletin bekasını ve toplumun tamamını ilgilendiren ağır ve riskli bir görev ifa edilirken şehit olan askerin ailesine manevi tazminat ödenir. "Sosyal risk" veya "fedakarlığın denkleştirilmesi" olarak adlandırılan bu ilke, devletin güvenliğini sağlamak amacıyla ortaya çıkan zararın sadece o askerin ailesi üzerinde bırakılmaması, toplumun tümüne (devlet hazinesi aracılığıyla) paylaştırılması mantığına dayanır.
Manevi Tazminat Talep Edebilecek Kişiler Kimlerdir? Manevi tazminat talep etme hakkı, şehidin ölümüyle derinden sarsılan ve onunla yoğun bir duygusal bağa sahip olan yakınlarına tanınmıştır. Hukuken bu kişiler öncelikli olarak şunlardır:
- Şehidin resmi nikahlı eşi,
- Şehidin çocukları (yaşlarına veya medeni durumlarına bakılmaksızın),
- Şehidin annesi ve babası,
- Şehidin kardeşleri (kardeşlerin manevi tazminat talep hakkı Danıştay içtihatlarıyla sabit olup, kardeşlik bağının gerektirdiği acı ve elem göz önünde bulundurulur).
Bunun yanı sıra, istisnai durumlarda şehidin nişanlısı veya onu evlat edinip büyüten kişiler gibi fiili ve çok güçlü bir duygusal bağı ispatlayabilen şahıslar da manevi tazminat talebinde bulunabilirler.
Dava Açma Süreleri ve Usulü (Tam Yargı Davası) Şehit yakınlarının manevi tazminat alabilmesi için idari yargıda Tam Yargı Davası açması gerekmektedir. Ancak bu davayı açmadan önce 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun (İYUK) 13. maddesi gereğince, olayın veya zararın öğrenildiği tarihten itibaren 1 yıl ve her halükarda olayın meydana geldiği tarihten itibaren 5 yıl içinde ilgili kuruma (Milli Savunma Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı vb.) yazılı olarak başvurmak zorunludur. İdarenin bu başvuruyu reddetmesi veya 30 gün içinde cevap vermeyerek zımnen (örtülü olarak) reddetmesi üzerine, ret işleminin tebliğinden itibaren 60 gün içinde idare mahkemelerinde dava açılmalıdır. Sürelerin kaçırılması, hak düşürücü nitelikte olduğundan davanın usulden reddedilmesine yol açar. Bu nedenle manevi tazminat davalarının titizlikle ve uzman hukuki destekle yürütülmesi büyük önem taşır.
Önemli Not: Manevi tazminat miktarı belirlenirken zenginleşme yasağı ilkesi gözetilir. Yani hükmedilecek tutar, aileyi zengin etmemeli ancak yaşanan acının büyüklüğüyle de orantılı, tatmin edici ve caydırıcı bir miktar olmalıdır. Günümüzde Danıştay kararları ışığında, enflasyon ve paranın alım gücü de dikkate alınarak şehit yakınlarına hükmedilen manevi tazminat tutarları eskiye nazaran daha makul seviyelere çekilmiştir.
Konu ile ilgili olarak “Polis, Asker ve Jandarma Nakdi Tazminat Nedir?” başlıklı makalemizi de inceleyebilirsiniz.
Güvenlik Güçlerine Ödenen Nakdi Tazminatların Hukuki Dayanakları
Şehit ailelerine ödenen maddi hakların bir diğer ve en temel ayağı, devlet tarafından belirli kanunlara dayanılarak resen (kendiliğinden) veya başvuru üzerine ödenen "Nakdi Tazminat" uygulamasıdır. Manevi tazminatın aksine, nakdi tazminat bir yargı kararına (mahkeme hükmüne) ihtiyaç duymadan, kanunda belirtilen şartların oluşması halinde idari bir işlemle ödenen, maktu (belirlenmiş) bir parasal değerdir. Güvenlik güçlerimizin ve ailelerinin sosyal ve ekonomik güvenliklerini sağlamak amacıyla Türk Hukukunda nakdi tazminat ödemelerinin çok sağlam hukuki dayanakları bulunmaktadır.
Bu hukuki dayanakların en önemlileri ve kapsamları şu şekildedir:
1. 2330 Sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanun: Güvenlik güçlerine ve ailelerine ödenecek nakdi tazminatların anayasası niteliğindeki bu kanun, barışı koruma, iç güvenliği sağlama, sınırları koruma, kaçakçılığı men etme veya terör eylemleriyle mücadele etme görevleri sırasında hayatını kaybeden (şehit olan) kamu görevlilerine ve askerlere uygulanır. Bu kanunun temel amacı, yüksek risk taşıyan görevleri ifa eden güvenlik personeline devletin bir şükran borcu olarak, geride kalan ailelerinin ekonomik mağduriyet yaşamasını engellemektir. Yalnızca TSK personeli değil, emniyet mensupları, jandarma, sahil güvenlik ve hatta bu olaylarda zarar gören siviller ile korucular da yeri geldiğinde bu kanun veya bu kanuna atıf yapan diğer yasalar kapsamında değerlendirilir.
2. 3713 Sayılı Terörle Mücadele Kanunu: Terör eylemlerine doğrudan müdahale ederken, teröristlerle girilen çatışmalarda, terör örgütlerinin düzenlediği bombalı veya silahlı saldırılarda şehit olan güvenlik güçlerinin ailelerine sağlanacak haklar bu kanunla genişletilmiştir. 3713 sayılı kanun, 2330 sayılı kanuna ek olarak ailelere istihdam (kamuda iş hakkı), faizsiz konut kredisi, ücretsiz seyahat hakkı, eğitim yardımı ve daha yüksek oranda nakdi tazminat ödenmesi gibi çok kritik ek sosyal ve ekonomik haklar tanımlar. Bir olayın 3713 sayılı kanun kapsamına girmesi, ailenin alacağı desteklerin kapsamını ciddi şekilde büyütür.
3. 5434 Sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunu ve 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu: Nakdi tazminatın tek seferlik ödenmesinin ötesinde, şehit ailelerinin ömür boyu ekonomik güvence altında olmaları için bu kanunlar devreye girer. Şehidin dul ve yetimlerine "Vazife Malullüğü Aylığı" veya halk arasındaki tabiriyle "Şehit Maaşı" bağlanması bu kanunların ilgili maddelerine (özellikle 5434 sayılı kanunun 45. ve mülga 64. maddesi gibi vazife malullüğünü düzenleyen hükümlerine) dayanır. Ayrıca, şehidin hayattayken sahip olduğu rütbe, kıdem ve ek göstergeler üzerinden ailesine yüklü bir nakdi ikramiye (emekli ikramiyesi benzeri) ödemesi de bu hukuki zemin üzerinden gerçekleştirilir.
4. 211 Sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu ve TSK Personel Kanunları: Bu kanunlar, askeri personelin görevinin niteliğini, mesai kavramını ve görev başında sayılma hallerini tanımlar. Bir askerin şehit sayılıp sayılamayacağı, olayın görev esnasında veya görevin bir uzantısı niteliğinde olup olmadığının tespiti, bahsi geçen iç hizmet kanunlarının yorumlanmasıyla ortaya çıkar. Dolayısıyla nakdi tazminat komisyonları karar verirken, olayın bu kanunlarda tanımlanan "görev ve hizmet" kavramları içinde kalıp kalmadığını inceler.
Bu kanunların tümü, Türkiye Cumhuriyeti'nin Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen "Sosyal Hukuk Devleti" ilkesinin birer yansımasıdır. Devlet, kendi varlığını korumak adına en yüksek bedeli ödeyen vatandaşlarının geride bıraktıklarına bakmakla anayasal olarak mükelleftir.
Asker Nakdi Tazminat Başvurusu Reddedilirse Ne Yapılır?
Şehit ailelerine veya görev malulü gazilere nakdi tazminat ödenmesi süreci genellikle idare tarafından resen (kendiliğinden) başlatılır. Bağlı bulunulan birliğin komutanlığı veya valilikler aracılığıyla olay yeri tutanakları, sağlık raporları ve diğer belgeler toplanarak Nakdi Tazminat Komisyonu'na (ilgili Bakanlık bünyesindeki) iletilir. Ancak bazı durumlarda komisyon, olayın meydana geliş şeklini kanunların öngördüğü kapsama dâhil etmeyebilir ve ailenin nakdi tazminat hakkını reddedebilir.
Ret Kararının Yaygın Gerekçeleri:
- İdare, ölüm olayının "görevle nedensellik bağı" (illiyet bağı) taşımadığını iddia edebilir. Örneğin, askerin izinli olduğu gün yaşadığı bir kazanın görevden sayılmaması.
- Ölümün terör eylemi sonucu değil, adi bir kaza, intihar veya kişisel bir husumet sonucu meydana geldiği yönünde tutanak tutulmuş olması.
- Olayın 2330 veya 3713 sayılı kanunların saydığı "özel risk taşıyan" görevlerden biri esnasında gerçekleşmediği şeklinde hukuki bir yorum yapılması.
Başvurunun Reddedilmesi Durumunda İzlenecek Hukuki Yol:
Nakdi tazminat başvurusunun komisyon tarafından reddedilmesi, idari bir işlem niteliğindedir. Bu işlemin iptali ve tazminatın yasal faiziyle birlikte ödenmesi için idari yargı yoluna başvurmak yegane çözümdür.
1. İdari İşlemin İptali ve Tam Yargı Davası Açılması: Aileye ret kararı yazılı olarak tebliğ edildiği günden itibaren 60 gün içerisinde İdare Mahkemesi'nde dava açılmalıdır. Eskiden asker kişilerin bu tür davaları Askeri Yüksek İdare Mahkemesi'nde (AYİM) görülmekteydi. Ancak 2017 yılında yapılan anayasa değişikliği ile askeri yargı kaldırıldığından, artık bu davalar sivil İdare Mahkemelerinin görev alanına girmektedir. Dava dilekçesinde, Nakdi Tazminat Komisyonu kararının usule ve yasaya aykırı olduğu, olayın görev esnasında veya görevin doğasından kaynaklanan riskler nedeniyle gerçekleştiği detaylı delillerle (tanık ifadeleri, görevlendirme yazıları, otopsi raporları, mahkeme dosyaları) ortaya konmalıdır.
2. İlliyet Bağının İspatı: Mahkeme aşamasında en önemli husus illiyet bağının kanıtlanmasıdır. Askerin görev yeri ve koşulları, bulunduğu bölgenin güvenlik durumu (örneğin sınır hattı veya terör bölgesi olup olmadığı) detaylıca incelenir. İdare mahkemeleri, birçok emsal kararında, askerliğin kendine has disiplini ve 7/24 esasına dayanan yapısını göz önüne alarak, doğrudan mesai saatleri dışında olsa bile askeri alan içerisinde veya askeri nakliye araçlarında meydana gelen ölüm olaylarını da vazife şehitliği ve nakdi tazminat kapsamında değerlendirmiştir.
3. Bilirkişi İncelemesi ve Yargılama Süreci: İdare mahkemesi gerekirse olayın nasıl meydana geldiğini aydınlatmak için bilirkişi heyeti atayabilir. Dosya üzerinden yapılan incelemeler sonucunda mahkeme idarenin ret kararını iptal ederse, Nakdi Tazminat Komisyonu bu karar doğrultusunda tazminatı hesaplayarak şehit yakınlarına yasal faizi (olay tarihi veya idareye başvuru tarihinden itibaren işleyen) ile birlikte ödemek zorundadır.
Hukuki süreçte sürelerin çok kısa ve kesin olması, dava dilekçesinin İdari Yargılama Usulü Kanunu'na (İYUK) birebir uygun hazırlanma zorunluluğu nedeniyle, başvurusu reddedilen şehit yakınlarının mutlaka idare hukuku alanında uzman bir avukattan profesyonel destek almaları hak kaybı yaşamamaları adına kritik bir adımdır.
Asker Nakdi Tazminat Ödemeleri Nasıl Hesaplanır?
Nakdi tazminat ödemelerinin miktarı ve hesaplama yöntemi, olayın niteliğine, askerin rütbesine, maluliyet var ise maluliyet derecesine ve uygulanan kanunun türüne (2330 sayılı Kanun mu, 3713 sayılı Kanun mu) göre büyük değişiklikler gösterir. Hesaplama işlemi idarenin inisiyatifinde veya keyfiyetinde değil, kanunlarla belirlenmiş katı matematiksel formüllere dayalıdır.
Hesaplamanın Temel Formülü: Nakdi tazminat miktarının belirlenmesinde kullanılan en temel formül şudur: (Güncel En Yüksek Devlet Memuru Aylığı Brüt Tutarı) x (Kanunda Belirtilen Çarpan/Katsayı Oranı)
Bu formülün detaylarına inmek gerekirse:
- En Yüksek Devlet Memuru Aylığı: Gösterge rakamı (örneğin 1500) ile ek gösterge rakamının (örneğin 8000) toplamının, o dönem (Maliye Bakanlığı tarafından altı ayda bir güncellenen) geçerli olan memur aylık katsayısı ile çarpılmasıyla bulunur.
- Kanuni Çarpan: 2330 sayılı kanuna göre, ölüm (şehadet) halinde ödenecek nakdi tazminat miktarı, en yüksek devlet memuru brüt aylığının 100 katı olarak kanunda sabitlenmiştir. Yani; (En Yüksek Devlet Memuru Aylığı) x 100 işlemi yapılarak toplam nakdi tazminat havuzu belirlenir.
Eğer olay 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamında gerçekleşmişse (örneğin teröristlerle girilen silahlı çatışma veya terör saldırısı), devlet bu tazminat miktarını artırımlı olarak uygular. Kanun bu tür durumlarda hesaplanan standart nakdi tazminatın %25 oranında artırılarak ödenmesini emretmektedir.
Hesaplanan Tazminatın Mirasçılara Dağıtımı Nasıl Yapılır? Hesaplanan toplam tazminat tutarı, tek bir kişiye değil, şehidin kanuni mirasçılarına belirli oranlarda paylaştırılarak ödenir. Bu paylaştırma işlemi Medeni Kanun'daki standart miras paylarından farklılık gösterebilir, zira nakdi tazminatın kendine has bir dağıtım anahtarı yasalarda düzenlenmiştir. Genel uygulamada dağılım şu şekilde yapılır:
- Şehidin Eşi ve Çocukları Varsa: Nakdi tazminatın genellikle yarıya yakını (veya kanunda belirtilen belli bir yüzdesi) eşe, geri kalan tutar ise çocuklar ile anne-baba arasında paylaştırılır. Çocukların payı, çocuk sayısına göre eşit bölünür.
- Şehit Bekarsa (Eş ve Çocuk Yoksa): Şehidin bekar olması durumunda, hesaplanan nakdi tazminatın tamamı eşit oranlarda anne ve babasına ödenir. Anne veya babadan biri vefat etmişse, hayatta olan ebeveyn tazminatın tamamını alır.
- Anne ve Babanın Boşanmış Olması: Anne ve babanın boşanmış olması durumunda da her iki tarafın tazminattan eşit pay alma hakkı kural olarak devam eder. Ancak ebeveynlerden birinin çocuğuyla aile bağlarını fiilen ve hukuken tamamen kopardığı, bakım yükümlülüklerini ihlal ettiği çok istisnai durumlarda, yargı kararıyla bu pay dağılımına müdahale edilebilmesi mümkündür.
Vergi Muafiyeti ve Yasal Faiz Durumu: Şehit yakınlarına ödenen nakdi tazminatlar üzerinden hiçbir vergi, resim, harç veya kesinti yapılamaz. Hesaplanan brüt tutar, ailenin banka hesaplarına net olarak yatırılır. Ayrıca, idarenin işlemi geç tesis etmesi veya ret kararı sonrası mahkeme yoluyla hakkın kazanılması durumunda, tazminat miktarına "olay tarihinden" itibaren yasal faiz işletilir. Böylece, yıllar sürebilecek mahkeme süreçlerinde ailenin alacağı paranın enflasyon karşısında erimesinin önüne geçilmiş olunur.
Bu süreçler oldukça teknik hukuki detaylar ve değişken güncel memur maaş katsayıları içerdiği için her dosya kendi içinde özel bir hesaplamaya tabi tutulur.
paylaş
twittle
paylaş
paylaş
