Türkiye Cumhuriyeti, vatanın bölünmez bütünlüğü, toplumun huzuru ve kamu düzeninin tesisi uğruna canlarını feda eden kamu görevlilerinin ve güvenlik güçlerinin geride bıraktıkları ailelerini, "sosyal devlet" ve "hukuk devleti" ilkelerinin en temel gereği olarak özel bir koruma şemsiyesi altına almıştır. Vatan savunması, terörle mücadele veya asayişin sağlanması gibi hayati görevleri ifa ederken şehit olan personelin yakınları, hayatlarının geri kalanında maddi ve manevi olarak devletin güvencesi altındadır. Şehit yakınlarının hakları, anayasal düzeyde teminat altına alınmış olup, birçok farklı özel kanun, yönetmelik ve idari düzenleme ile detaylandırılarak uygulanmaktadır.
Şehit ailelerinin haklarını koruyan mevzuatın en üst normu, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 61. maddesidir. Bu maddede açıkça, "Devlet, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleriyle, malül ve gazileri korur ve toplumda kendilerine yaraşır bir hayat seviyesi sağlar" hükmü yer almaktadır. Bu anayasal direktif doğrultusunda, alt normlar olan kanunlar şekillenmiş ve şehit yakınlarına yönelik geniş çaplı bir haklar bütünü oluşturulmuştur.
Şehit yakınlarının haklarını düzenleyen ve koruyan temel kanunlar şunlardır:
- 3713 Sayılı Terörle Mücadele Kanunu: Terör eylemleri nedeniyle şehit olan kamu görevlilerinin ailelerine sağlanan hakların en temel dayanaklarından biridir. Bu kanun kapsamında, şehit ailelerine nakdi tazminat ödenmesi, aylık bağlanması, istihdam hakkı sağlanması ve eğitim yardımı gibi çok sayıda hayati destek düzenlenmiştir.
- 2330 Sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanun: İç güvenlik operasyonlarında, asayişin sağlanmasında veya kaçakçılığın men ve takibinde görevli iken şehit olan güvenlik güçlerinin (polis, jandarma, Türk Silahlı Kuvvetleri personeli, sahil güvenlik vb.) ailelerine ödenecek tazminatların ve bağlanacak aylıkların çerçevesini çizen en spesifik kanundur.
- 5434 Sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunu ve 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu: Şehit personelinin geride kalan eş, çocuk ve ebeveynlerine bağlanacak olan "dul ve yetim aylığı" (vazife malullüğü/şehitlik aylığı) ile ödenecek emekli ikramiyelerinin hesaplanma ve bağlanma usullerini düzenleyen sosyal güvenlik kanunlarıdır.
- 1005 Sayılı İstiklal Madalyası Verilmiş Bulunanlara Vatani Hizmet Tertibinden Şeref Aylığı Bağlanması Hakkında Kanun: Kapsamı genişletilerek şehit yakınlarına sağlanan ücretsiz seyahat hakkı (ücretsiz taşıma kartı) gibi sosyal hakların hukuki zeminini oluşturur.
Şehit Yakınlarına Sağlanan Başlıca Sosyal ve Ekonomik Haklar:
Kanunların sağladığı koruma kalkanı sadece maaş ve tazminatla sınırlı değildir. Şehit yakınlarının hayatlarını kolaylaştırmak ve onlara minnet duygusunu göstermek amacıyla çok çeşitli sosyal haklar da kanunlarla güvence altına alınmıştır.
- İstihdam (İş) Hakkı: 3713 sayılı Kanun'un Ek 1. maddesi uyarınca, terörle mücadele veya vazife başında şehit olan personelin ailesinden iki kişiye (öncelikli olarak eş ve çocuklardan birisi ile anne, baba veya kardeşlerden birisi olmak üzere) kamu kurum ve kuruluşlarında sınavsız olarak memur veya işçi statüsünde istihdam edilme hakkı verilir.
- Eğitim ve Öğretim Yardımı: Şehit çocuklarına, ilköğretimden yükseköğrenime kadar her eğitim-öğretim yılı başında Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından karşılıksız eğitim yardımı ödenir. Ayrıca Kredi ve Yurtlar Kurumu (KYK) yurtlarından ücretsiz yararlanma ve karşılıksız burs hakları kanunla sabittir.
- Faizsiz Konut Kredisi: Toplu Konut İdaresi (TOKİ) mevzuatı ve ilgili kanunlar çerçevesinde, şehit ailelerine bir konut ile sınırlı olmak üzere, faizsiz konut kredisi kullanma hakkı tanınır.
- Vergi Muafiyetleri ve İndirimler: Şehit eş veya çocuklarından birisinin (onlar yoksa anne veya babasından birisinin) alacağı bir adet binek otomobil, Özel Tüketim Vergisinden (ÖTV) muaftır. Ayrıca belediyelerce tahsil edilen emlak vergisi ile su faturalarında ve elektrik faturalarında ciddi oranlarda indirimler veya muafiyetler uygulanır.
- Ücretsiz Seyahat Hakkı: Şehit yakınlarına, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından verilen özel bir kart ile şehir içi toplu taşıma araçlarından, TCDD hatlarından ve deniz yollarından ücretsiz yararlanma hakkı sunulur.
Tüm bu kanuni düzenlemeler, devletin şehit ailelerini hukuki, ekonomik ve sosyal olarak asla yalnız bırakmayacağının en somut kanıtıdır. Ayrıca konu ile ilgili olarak “Terörle Mücadele Tazminatı Nasıl Alınır? Adım Adım Rehber” başlıklı makalemizi de inceleyebilirsiniz.
Şehit Ailelerine Ödenen Tazminatlar Nelerdir?
Şehit ailelerine ödenen tazminatlar, temelde iki farklı koldan ilerleyen hukuki statülere sahiptir. Bunlardan ilki, idarenin (devletin) herhangi bir yargı kararına ihtiyaç duymaksızın, kanunların emredici hükümleri gereği doğrudan ödediği yasal (statüsel) ödemelerdir. İkincisi ise, idari yargıda (İdare Mahkemelerinde) açılan "Tam Yargı Davaları" sonucunda, devletin kusurlu veya kusursuz sorumluluğu ilkesi gereği hükmedilen maddi ve manevi tazminatlardır.
1. Doğrudan Ödenen Yasal Tazminatlar ve Yardımlar:
- Nakdi Tazminat: 2330 sayılı Kanun ve 3713 sayılı Kanun kapsamında, şehitlik olayının gerçekleşmesinin hemen ardından, olayın niteliğine göre bağlı bulunulan kurum (Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, Milli Savunma Bakanlığı vb.) bünyesindeki Nakdi Tazminat Komisyonu kararı ile varislere peşin olarak ödenen yüklü miktardaki maddi destek tutarıdır. Bu tazminat, ailenin acil ekonomik sarsıntısını önlemeyi amaçlar.
- Emekli İkramiyesi ve Ölüm Yardımı: SGK tarafından, şehit personelin sanki en üst dereceden ve uzun yıllar hizmet etmişçesine emekli olduğu varsayılarak geride kalan hak sahiplerine ödenen toplu emekli ikramiyesidir. Buna ek olarak cenaze ve defin işlemlerinin karşılanması için maktu bir ölüm yardımı da yapılır.
- Tütün İkramiyesi (Ek Ödeme): 5434 sayılı Emekli Sandığı Kanunu'nun Ek 79. maddesi uyarınca, harp ve vazife malulleri ile şehit dul ve yetimlerine her yılın ilk aylarında (genellikle Ocak veya Şubat) ödenen, halk arasında "tütün ikramiyesi" olarak bilinen yıllık toplu ek bir ödemedir.
2. İdari Yargı Yoluyla Alınan Tazminatlar (Tam Yargı Davaları):
Devletin yasal olarak ödediği standart tazminatlar, çoğu zaman ailenin uğradığı gerçek ekonomik kaybı ve derin psikolojik çöküntüyü tam olarak karşılamaya yetmeyebilir. Bu durumda şehit yakınları, İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) kapsamında devlete karşı "Tam Yargı Davası" açarak ilave tazminat talep etme hakkına sahiptir. Bu davalarda iki tür tazminat talep edilir:
- Destekten Yoksun Kalma Tazminatı (Maddi Tazminat): Bu tazminatın temel felsefesi şudur: Şehit olan kamu görevlisi yaşasaydı, çalışma hayatı boyunca elde edeceği gelirin belirli bir kısmını eşine, çocuklarına ve duruma göre anne-babasına ayıracak, onlara maddi bir destek sağlayacaktı. Ölüm olayı ile aile bu "gelecekteki finansal destekten" mahrum kalmıştır. İdare mahkemeleri, aktüerya uzmanları aracılığıyla şehidin muhtemel yaşam süresini ve elde edeceği tahmini geliri hesaplatır ve ailenin mahrum kaldığı bu tutarı devlete ödettirir.
- Manevi Tazminat: İnsanın yaşam hakkının ihlali, geride kalan eş, çocuk, anne, baba ve kardeşler için tarifsiz bir elem, keder ve ıstırap kaynağıdır. Manevi tazminat, bu derin psikolojik acıyı bir nebze olsun hafifletmek, aileye bir "tatmin duygusu" yaşatmak amacıyla hükmedilen parasal değerdir. İdare mahkemeleri, manevi tazminat miktarını belirlerken olayın oluş şeklini, ailenin duyduğu acının büyüklüğünü ve idarenin kusur durumunu göz önünde bulundurarak hakkaniyete uygun, zenginleşme aracı olmayacak ancak idareyi de caydıracak makul bir tutara hükmeder.
Güvenlik Güçlerine Ödenen Nakdi Tazminatların Hukuki Dayanakları
Güvenlik güçlerine ödenen nakdi tazminatların hukuki temeli, idare hukukunun en modern ve insan odaklı ilkelerinden biri olan "İdarenin Mali Sorumluluğu" prensibine dayanır. Normal şartlarda devletin bir zararı tazmin etmesi için, o zararın doğmasında devletin bir "Hizmet Kusuru" (ihmal, organizasyon eksikliği, geç müdahale vb.) olması aranır. Ancak söz konusu terörle mücadele, asayişin sağlanması ve güvenlik güçlerinin şehit olması olduğunda, hukuki dayanak çok daha ileri bir boyuta, "Kusursuz Sorumluluk" ve onun bir alt dalı olan "Sosyal Risk" ile "Kamu Külfetleri Karşısında Eşitlik" ilkelerine taşınır.
Kusursuz Sorumluluk ve Sosyal Risk İlkesi: Terör eylemleri veya asayiş olayları nedeniyle güvenlik güçlerinin şehit olması durumunda, devletin her zaman bir hizmet kusuru (hatası) olmayabilir. Kolluk kuvvetleri tam teçhizatlı, kusursuz bir planlama ile operasyon yapsalar dahi, görevin doğasında var olan ekstrem tehlikeler nedeniyle şehadet olayı gerçekleşebilir. İşte "Sosyal Risk" ilkesi burada devreye girer. Bu ilkeye göre; terör olayları, doğrudan belirli bir kişiye değil, anayasal düzene, devletin bütünlüğüne ve tüm topluma karşı yapılmış saldırılardır. Güvenlik gücü personeli, tüm toplumun huzuru ve devletin bekası için kendi hayatını ortaya koymuştur. Dolayısıyla, ortaya çıkan bu büyük zarar (ölüm), sadece şehidin kendi ailesinin omuzlarına bırakılamaz. Mademki tehlike tüm toplum içindir ve personel tüm toplum adına bu riski göğüslemiştir, o halde ortaya çıkan zarar da devlet aracılığıyla tüm topluma paylaştırılmalıdır.
Temel Kanuni Dayanaklar:
Bu felsefi ve hukuki altyapının ete kemiğe büründüğü temel kanunlar şunlardır:
- 2330 Sayılı Nakdi Tazminat Kanunu: Bu kanunun 1. maddesi amacını; iç güvenlik ve asayişin korunması, kaçakçılığın men, takip ve tahkiki konularında görevli olanların bu görevlerinden dolayı uğradıkları zararların tazmini olarak açıklar. Polis, jandarma, sahil güvenlik, gümrük muhafaza memurları ve orman muhafaza memurları gibi geniş bir güvenlik yelpazesini kapsar.
- 3713 Sayılı Terörle Mücadele Kanunu (Madde 21): Terörle mücadele esnasında veya bu görevleri sona ermiş olsa dahi terör örgütlerinin hedefi olarak şehit edilen kamu görevlilerine (sadece silahlı güvenlik güçleri değil, öğretmen, savcı, kaymakam gibi sivil memurlar da dahil) ödenecek nakdi tazminatı düzenler. Bu kanun, 2330 sayılı kanuna atıf yaparak tazminat miktarlarını çoğu zaman artırımlı olarak uygular.
İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) Madde 13 gereğince, şehit yakınlarının idareye başvuru yapmaları ve idarenin zımni veya açık ret işlemi sonrasında Danıştay içtihatları doğrultusunda İdare Mahkemelerinde haklarını aramaları, bu hukuki dayanakların pratikte uygulanmasını sağlayan usuli çerçevedir. Danıştay kararları, nakdi tazminatların ödenmesinde devletin kusursuz sorumluluğunu istikrarlı bir şekilde vurgulamaktadır.
Nakdi Tazminat Ödemeleri Nasıl Hesaplanır?
Nakdi tazminat ödemelerinin hesaplanması, hem yasal (statüsel) ödemeler için hem de mahkeme kararıyla alınan tazminatlar için tamamen farklı matematiksel formüllere ve hukuki kriterlere tabidir. Bu farklılık, çoğu zaman hak sahipleri tarafından kafa karışıklığına yol açabilmektedir. İşlemlerin son derece teknik ve karmaşık olması nedeniyle hesaplamaların uzman aktüerya bilirkişileri ve kurumların ilgili mali daireleri tarafından yapılması zorunludur.
1. 2330 ve 3713 Sayılı Kanunlara Göre Otomatik Nakdi Tazminat Hesaplaması:
İdarenin, olaydan hemen sonra komisyon kararıyla peşin olarak ödediği standart nakdi tazminatın formülü kanunla sabitlenmiştir ve şehidin rütbesine veya maaşına bakılmaksızın (görev malullüğü hariç) sabit bir çarpan üzerinden hesaplanır.
- Temel Parametre: "En Yüksek Devlet Memuru Aylığı". Bu tutar, (Gösterge + Ek Gösterge) rakamlarının, o yıl için Maliye Bakanlığı tarafından belirlenen "Memur Aylık Katsayısı" ile çarpılması sonucu bulunur. (Günümüzde bu gösterge toplamı genellikle 9500 olarak uygulanmaktadır).
- Ölüm (Şehitlik) Çarpanı: 2330 sayılı Kanun uyarınca, ölüm halinde bu temel parametrenin (En Yüksek Devlet Memuru Aylığı brüt tutarının) 100 katı tutarında nakdi tazminat ödenir.
- Artırımlı Ödemeler: Olay 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamında gerçekleşmişse, bağlı bulunulan kurumun mevzuatına veya özel kanun hükümlerine göre bu çarpan %25, %50 veya daha yüksek oranlarda artırımlı olarak uygulanabilmektedir.
Mirasçılara Dağıtım Oranları: Hesaplanan bu yüklü miktar, ailenin bireyleri arasında belirli oranlarda paylaştırılır. Yasa gereği genel dağılım şöyledir:
- Tazminatın %25'i sağ kalan eşe verilir.
- Geri kalan %75'lik kısım ise çocuklar arasında eşit olarak paylaştırılır.
- Eğer şehidin çocuğu yoksa eşin payı %50'ye çıkar, kalan %50'lik kısım anne ve babaya (eşit şekilde) ödenir. Eğer eş de yoksa tamamı anne ve babaya kalır.
2. İdare Mahkemelerinde "Destekten Yoksun Kalma Tazminatı" (Aktüeryal) Hesaplaması:
Eğer aile, yukarıda hesaplanan kanuni nakdi tazminatın zararını karşılamadığını düşünerek İdare Mahkemesinde "Tam Yargı Davası" açarsa, burada devreye Aktüerya Bilirkişileri girer. Mahkemedeki hesaplama çok daha detaylı ve kişiye özeldir. Adımlar şunlardır:
- Bakiye Ömür (Muhtemel Yaşam Süresi) Tespiti: Şehidin eğer ölmeseydi istatistiksel olarak kaç yıl daha yaşayacağı (ve eşinin/çocuklarının kaç yıl destek alacağı) TRH-2010 (Türkiye Hayat Tablosu) gibi ulusal ve güncel mortalite (ölüm) tabloları kullanılarak tespit edilir.
- Gelir Projeksiyonu: Şehidin vefat ettiği tarihteki maaşı baz alınarak, emeklilik yaşına kadar (aktif dönem) ve emeklilikten ölümüne kadar (pasif dönem) elde edeceği muhtemel tüm gelirler hesaplanır.
- Paylaştırma (Destek Oranları): Bulunan bu devasa muhtemel gelir toplamının tamamı aileye verilmez. Şehit yaşasaydı bu paranın bir kısmını kendi kişisel masrafları (yeme, içme, ulaşım vb.) için harcayacaktı. Genellikle gelirin %30'u şehidin kişisel payı kabul edilir. Kalan %70'lik kısım eş ve çocuklar arasında (çocukların eğitim hayatlarının bitişine kadar) paylaştırılarak "mahrum kalınan toplam miktar" bulunur.
- İskonto (Peşinleştirme): Gelecek 30-40 yıla yayılan bu gelir, dava anında peşin ve toplu olarak ödeneceği için, belirli bir teknik faiz oranı (Türkiye'de genellikle bilinmeyen dönem için %10 artırım, %10 iskonto veya %0 rantsız yöntem) ile peşin değere indirgenir.
- Mükerrer Ödeme Yasağı (İndirimler): Türk Hukukunda hiç kimse tazminat yoluyla sebepsiz zenginleşemez. Bu nedenle, mahkemenin bulduğu toplam destekten yoksun kalma zararından;
- İdarenin önceden ödediği 2330 sayılı Kanun kapsamındaki nakdi tazminat,
- SGK tarafından bağlanan dul ve yetim aylıklarının "Peşin Sermaye Değeri" (ileride ödenecek maaşların bugünkü toplu değeri)
- Ödenen emekli ikramiyeleri ve ölüm yardımları mahsup edilir (çıkarılır).
Eğer mahkemenin bulduğu gerçek zarar, idarenin ve SGK'nın ödediği tutarlardan yüksekse, devlet aradaki "farkı" aileye maddi tazminat olarak ödemeye mahkum edilir. Hesaplamalar sıfırın altında çıkarsa, yani idarenin yaptığı ödemeler aktüeryal zararı karşılıyorsa, maddi tazminat talebi reddedilir; ancak mahkeme yine de olayın vahametine göre yüksek bir Manevi Tazminat ödenmesine hükmeder. Bu nedenle, şehit hakları ile ilgili hukuki süreçlerin titizlikle, süreleri kaçırmadan ve alanında uzman hukukçular nezaretinde yürütülmesi hayati bir öneme sahiptir.
paylaş
twittle
paylaş
paylaş
