Çalışma hayatı içerisinde, özellikle kamu görevlileri ve güvenlik güçleri açısından, görevin ifası sırasında karşılaşılan riskler her zaman yüksek olmuştur. Türkiye Cumhuriyeti yasaları, devletin bekası, kamu düzeninin sağlanması veya kamu hizmetinin yürütülmesi esnasında yaralanan, sakat kalan veya meslek hastalığına yakalanan personeline geniş çaplı sosyal güvenlik hakları tanımıştır. Bu hakların en temelini ise "vazife malullüğü" statüsü ve bu statü kapsamında ödenen tazminatlar oluşturmaktadır. Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) mevzuatında 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile güvence altına alınan bu durum, personelin maddi ve manevi kayıplarını bir nebze olsun telafi etmeyi amaçlar. Vazife malullerine ödenen tazminatlar sadece tek bir kalemden ibaret olmayıp, kişinin görevine, maluliyet derecesine ve olayın oluş şekline göre çeşitlilik göstermektedir.
Vazife malullerine ödenen temel tazminatların başında Nakdi Tazminat gelmektedir. 2330 Sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanun ile 3713 Sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamında, görevi başında terör eylemleri, asayiş olayları veya kaçakçılıkla mücadele gibi durumlar neticesinde yaralanan veya engelli hale gelen kamu personeline, maluliyet derecelerine göre toplu bir nakdi ödeme yapılır. Bu tazminat, olayın meydana geldiği tarihteki en yüksek devlet memuru aylığının belirli katları üzerinden, kişinin çalışma gücü kayıp oranına (sakatlık derecesine) orantılı olarak hesaplanır ve defaten (tek seferde) ödenir.
Bir diğer önemli ödeme kalemi ise Ek Tazminat (veya halk arasındaki bilinen adıyla Tütün İkramiyesi) uygulamasıdır. Vazife malullerine, her yılın ilk aylarında, maluliyet derecelerine göre belirlenen gösterge rakamlarının memur aylık katsayısı ile çarpımı sonucu bulunan tutarda ek bir ödeme gerçekleştirilir. Bu ödeme, malulün hayatta olduğu sürece her yıl düzenli olarak ödenmeye devam eder ve bir nevi yıllık ikramiye niteliği taşır. Ayrıca, vazife malullerinin çocuklarına eğitim hayatları boyunca Eğitim ve Öğretim Yardımı yapılmaktadır. İlköğretim, lise ve yükseköğrenim kademelerine göre her yıl güncellenen tutarlarda ödenen bu eğitim yardımı, malul personel çocuklarının eğitim haklarından geri kalmamaları adına devletin sunduğu en değerli nakdi desteklerden biridir.
Bunların yanı sıra, Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK), Emniyet Genel Müdürlüğü (EGM) veya Jandarma Genel Komutanlığı mensubu olan vazife malullerine, üyesi oldukları vakıf ve sandıklardan (örneğin TSK Dayanışma Vakfı, OYAK, POLSAN) kendi iç mevzuatlarına göre ayrıca maluliyet yardımları ve tazminatları da ödenebilmektedir. Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından sağlanan ücretsiz seyahat hakkı, elektrik ve su indirimleri, faizsiz konut kredisi hakkı ve kamuda istihdam (iş hakkı) gibi haklar da nakdi olmasa da ekonomik değeri oldukça yüksek olan, vazife malullerine sunulan diğer destek ve tazmin niteliğindeki ayrıcalıklardır. Tüm bu tazminatlar, kamu görevlisinin fedakarlığı karşısında devletin sosyal devlet ilkesi gereği yerine getirdiği önemli bir yükümlülüktür.
Ayrıca konu ile ilgili olarak "Vazife Malullüğü Nedir? Polis, Asker ve Jandarma İçin Kapsamlı Rehber" başlıklı makalemizi de inceleyebilirsiniz.
Vazife Malullüğü ile Erken Emeklilik Mümkün mü?
Çalışma hayatındaki bireylerin en büyük hedeflerinden biri, gerekli prim gün sayısını ve yaş şartını doldurarak emekli olmaktır. Ancak hayatın olağan akışı içerisinde yaşanan talihsiz olaylar, iş kazaları, meslek hastalıkları veya görev başında meydana gelen yaralanmalar, bireylerin çalışma gücünü kalıcı olarak kaybetmesine neden olabilir. Bu noktada, 5510 Sayılı Kanun kapsamında "Vazife Malullüğü" statüsü devreye girmekte ve kamu personeline normal emeklilik şartlarını beklemeden erken emeklilik, yani malulen emeklilik hakkı sunmaktadır. Dolayısıyla, "Vazife malullüğü ile erken emeklilik mümkün mü?" sorusunun cevabı kesin ve net bir şekilde evettir. Hatta bu durum, standart bir erken emeklilikten öte, özel haklarla donatılmış imtiyazlı bir emeklilik türüdür.
Normal şartlarda bir kamu görevlisinin (4/1-c sigortalısı) emekli olabilmesi için belirli bir yaş sınırını (örneğin 60 veya 65 yaş) ve hizmet süresini (kadınlarda 20, erkeklerde 25 yıl) tamamlaması gerekmektedir. Ancak personel, görevi sırasında, görevinin sebep ve tesiriyle, kurumun tahsis ettiği taşıtlarla işe gidip gelirken veya kurumun emriyle başka bir yere gönderildiğinde meydana gelen bir olay neticesinde çalışma gücünü kaybettiğinde, bu yaş ve hizmet süresi şartları tamamen ortadan kalkar. Vazife malullüğünde erken emeklilik hakkının doğabilmesi için personelin genel sağlık sigortası ve SGK sağlık kurulu tarafından incelenmesi ve "çalışma gücünün en az %60'ını veya vazifesini yapamayacak derecede meslekte kazanma gücünü kaybettiğinin" resmi sağlık kurulu raporu ile belgelenmesi şarttır.
Vazife malullüğü sebebiyle erken emekliye ayrılan bir personel, eğer hizmet süresi normal emeklilik için yeterli değilse bile, devlet tarafından mağdur edilmez. Örneğin, mesleğe henüz yeni başlamış ve sadece 1 yıl hizmeti bulunan bir polis memuru veya asker, görev sırasında gazi olduğunda (vazife malulü sayıldığında), sanki yıllarca çalışmış gibi kendisine aylık bağlanır. Hatta 5510 sayılı Kanun ve ilgili mevzuat uyarınca, vazife malullerine bağlanacak aylıklar, 30 yıl hizmet üzerinden (veya malulün kendi hizmet süresi 30 yıldan fazlaysa o süre üzerinden) hesaplanarak bağlanır. Bu durum, vazife malullüğü ile erken emekliliğin, personeli ve ailesini finansal olarak koruyan en güçlü zırhlardan biri olduğunu gösterir.
Bu erken emeklilik sürecinin başlaması için kişinin tedavisinin tamamlanmış olması (veya hastalığının/sakatlığının sebat etmiş, kalıcı hale gelmiş olması) ve kurumuna başvurarak idari tahkikat raporları, olay yeri tutanakları ve kati sağlık kurulu raporlarını SGK'ya intikal ettirmesi gerekmektedir. SGK bünyesindeki Vazife Malullüğü Tespit Kurulu dosyayı inceler. Olayın "vazife" sırasında ve "vazifenin etkisiyle" olduğuna kanaat getirilirse, kişiye yaş şartı aranmaksızın vazife malullüğü aylığı bağlanarak erken emeklilik işlemi tesis edilir. Bu sayede malul personel, hayatının geri kalanında düzenli bir gelire ve çok daha kapsamlı sağlık hizmetlerine ücretsiz olarak erişme hakkına sahip olur.
Vazife Malullüğü Maaşı Nasıl Hesaplanır?
Vazife malullerine bağlanacak olan maaşın (aylığın) hesaplanması, Sosyal Güvenlik mevzuatının en detaylı ve teknik konularından biridir. Bu hesaplama işlemi, sıradan bir yaşlılık aylığı hesaplamasından tamamen farklı parametrelere dayanır ve personelin lehine olacak şekilde özel katsayılar içerir. Vazife malullüğü maaşı hesaplanırken temel alınan ana unsurlar; personelin görev unvanı, kadro derecesi ve kademesi, ek göstergesi, taban aylığı, kıdem aylığı, hizmet süresi ve en önemlisi SGK Sağlık Kurulu tarafından belirlenen maluliyet derecesidir.
Öncelikle maaş hesabında personelin "prime esas kazancı" dikkate alınır. Ancak vazife malullüğü söz konusu olduğunda, kanun koyucu personeli korumak adına varsayımsal bir hizmet süresi uygular. Eğer malul personelin fiili hizmet süresi 30 yıldan az ise, maaş hesaplaması sanki personel 30 yıl tam hizmet vermiş gibi (bazı özel kanun kapsamındakiler için emsalleri üzerinden) yapılır. Hizmet süresi 30 yıldan fazla olanlar için ise kendi fiili hizmet süreleri dikkate alınır.
Maaş miktarını belirleyen en kritik aşama "Maluliyet Derecesi"nin tespitidir. SGK mevzuatında vazife malullerinin sakatlık/iş göremezlik oranları 1. Derece ile 6. Derece arasında sınıflandırılır. 1. Derece en ağır maluliyet durumunu (başkasının bakımına muhtaç olma), 6. Derece ise nispeten en hafif maluliyet durumunu ifade eder. Maaş hesaplamasında bulunan temel bağlama oranına, bu derecelere göre eklemeler yapılır:
- 1. Derece Malullükte: Bulunan aylığa %30 oranında zam yapılır.
- 2. Derece Malullükte: Bulunan aylığa %20 oranında zam yapılır.
- 3. Derece Malullükte: Bulunan aylığa %15 oranında zam yapılır.
- 4. Derece Malullükte: Bulunan aylığa %10 oranında zam yapılır.
- 5. Derece Malullükte: Bulunan aylığa %5 oranında zam yapılır.
- 6. Derece Malullükte: Temel aylık zam yapılmadan ödenir.
Bunun yanı sıra, eğer kişi "başkasının yardımı olmaksızın hayatını devam ettiremeyecek" derecede ağır bir maluliyete (tam bağımlı) sahipse, hesaplanan vazife malullüğü aylığına ayrıca %10 oranında bir bakım zammı ilave edilir. Ayrıca, hesaplanan bu aylıklar her yıl Ocak ve Temmuz aylarında, memur maaşlarına yapılan enflasyon farkı ve toplu sözleşme zam oranları nispetinde artırılır. Özel harekât polisi, pilot, komando veya bomba imha uzmanı gibi riskli branşlarda görev yaparken vazife malulü olan personelin hesaplamalarında, görev yaptıkları branşın taşıdığı "makam", "görev" ve "temsil" tazminatları da prime esas kazanç matrahına dahil edildiği için, bu personellerin vazife malullüğü maaşları, düz memur kadrosundayken malul olanlara kıyasla çok daha yüksek çıkabilmektedir.
Vazife Malullüğü Maaşı Nasıl Hesaplanır?
Vazife malullüğü maaşı hesaplama süreçleri, sadece standart bir formüle indirgenemeyecek kadar çok boyutludur ve personelin olayı nerede ve hangi şartlar altında yaşadığına göre radikal değişiklikler gösterir. Önceki bölümde genel bağlama oranları ve derecelendirme sisteminden bahsetmişken, bu bölümde özellikle Terörle Mücadele Kanunu (3713 Sayılı Kanun) kapsamında vazife malulü sayılanların (Gazi unvanı alanların) maaş hesaplama farklılıklarına ve ödenen diğer aylık unsurlarına değinmek büyük önem taşımaktadır. Zira terörle mücadelede yaralanan bir güvenlik görevlisinin maaş hesabı ile, rutin görevi sırasında kaza geçiren bir memurun maaş hesabı kanunlar nezdinde farklılaştırılmıştır.
Eğer vazife malullüğü durumu 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamında meydana gelmişse (çatışma, terör saldırısı, mayın patlaması vb.), maaş hesaplamasında "emsal maaş" uygulaması devreye girer. Bu sistemde, malul olan gaziye bağlanacak maaş hesaplanmaz; gazi, eğer malul olmasaydı ve görevine devam etseydi bugün hangi rütbede, hangi kıdemde olacaksa ve aktif görevdeki emsali ne kadar maaş alıyorsa, gaziye de tam olarak o tutarda (hatta çeşitli vergilerden muaf tutulduğu için bazen daha da yüksek) aylık bağlanır. Emsal maaş uygulaması, gazi personelin meslektaşlarından ekonomik olarak asla geri kalmamasını sağlayan kusursuz bir hesaplama yöntemidir. Kişinin emsalleri emekli olduğunda ise maaşı normal emekli maaşına düşürülmez, kişinin görev yaptığı son unvanın emekli aylığı, %30 ila %15 arasında değişen ek tazminat oranlarıyla artırılarak ödenmeye devam edilir.
Maaş hesaplamasında dikkat edilmesi gereken bir diğer unsur da SGK'nın uyguladığı alt sınır aylığı kuralıdır. Hangi formül uygulanırsa uygulansın, bağlanacak olan vazife malullüğü maaşı, malulün emsali olan ve aktif olarak çalışan en alt dereceli devlet memurunun aldığı net maaştan düşük olamaz. Bu kural, maaş hesaplama formülünden çıkacak olası düşük rakamları engellemek için konulmuş bir güvenlik sübabıdır.
Ayrıca hesaplanan maaşın içerisine entegre edilen "Ek Ödeme" (Tütün İkramiyesi) oranları da maaşın yıllık getirisini hesaplarken göz önünde bulundurulmalıdır. Hesaplanan net maaşa ilaveten, her yıl Ocak ayında kişilerin hesaplarına yatırılan bu ikramiyeler, maluliyet derecesine göre kademelendirilmiştir. Maaş hesaplama bordrosunda görünmeyen ancak malulün yıllık gelirine etki eden diğer unsurlar ise; faizsiz konut kredisi kullanımında devletin sübvanse ettiği kredi faiz oranları, elektrik enerjisi faturasında %40, su faturasında ise %50 oranında uygulanan indirimlerin bütçeye yansıyan dolaylı katkılarıdır.
"Vazife malullüğü maaşı nasıl hesaplanır?" sorusunun yanıtı, kişinin olay tarihindeki statüsüne (er, erbaş, astsubay, subay, polis, öğretmen, doktor), olayın mahiyetine (adi vazife malullüğü, operasyonel vazife malullüğü, terörle mücadele), sağlık kurulunun vereceği iş göremezlik derecesine (1-6 arası derece) ve hizmet süresine bağlı olarak kişiye özel bir algoritma ile SGK Kamu Görevlileri Emeklilik Daire Başkanlığı tarafından milimetrik bir şekilde hesaplanmaktadır. Bu karmaşık hesaplama sisteminin tek bir amacı vardır: Devletin bekası ve toplumun huzuru için bedeninden feragat eden personelin, kalan ömründe kimseye muhtaç olmadan, onurlu ve refah düzeyi yüksek bir hayat sürmesini yasal güvence altına almaktır.
paylaş
twittle
paylaş
paylaş
